توافق پکن زیر سایه جنگ؛ آیا دوره کوتاه آشتی ایران و عربستان به سر آمده است؟

پس از حملات آمریکا به ایران در جریان جنگ ۱۲ روزه در تابستان گذشته، عربستان سعودی از ایران به عنوان «کشور خواهر» یاد کرد و این حملات را نقض حاکمیت آن دانست. اکنون، ۹ ماه بعد، وزیر خارجه عربستان به تهران هشدار داده است که «هرگونه تشدید تنش، با پاسخی متقابل همراه خواهد شد» و افزود که اعتماد «به طور کامل از میان رفته» است.

از زمان آغاز درگیری کنونی، ایران در واکنش به حملات مشترک آمریکا و اسرائیل، صدها موشک و پهپاد به سوی همسایگان خود در خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، شلیک کرده است. این درگیری‌ها عملا به فروپاشی توافق آشتی انجامیده که در سال ۲۰۲۳ با میانجی‌گری چین برای احیای روابط دیپلماتیک میان این دو رقیب سرسخت سیاسی و مذهبی به دست آمده بود.

روابط عربستان سعودی و آمریکا

اظهارات فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان سعودی، در ۱۹ مارس و بیانیه شدیداللحن ریاض علیه ایران در ۲۱ مارس چرخشی چشمگیر در موضع علنی عربستان در مقایسه با مواضع پس از حملات آمریکا به ایران در تابستان گذشته بود.

در ماه‌های پس از آن، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی و حاکم عملی این کشور، برای نخستین بار در هشت سال گذشته به واشنگتن سفر کرد. این سفر در نگاه بسیاری نشانه‌ای از احیای روابط آمریکا و عربستان بود؛ روابطی که در دوره جو بایدن، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، دچار تنش شده بود.

جنگ جاری در شرایطی رخ می‌دهد که عربستان با فشار فزاینده‌ای برای تحقق اهداف بلندپروازانه برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ خود در حوزه اصلاحات اجتماعی و اقتصادی روبه‌رو است؛ برنامه‌ای که با هدف متنوع‌سازی اقتصاد متکی به نفت این کشور طراحی شده است.

از آنجا که امنیت و ثبات داخلی و منطقه‌ای برای تضمین موفقیت این برنامه حیاتی است، ریاض با این چالش روبه‌روست که میان تمایل خود به مهار ایران و ضرورت مهار درگیری منطقه‌ای توازن برقرار کند تا اثرات آن بر چشم‌انداز بلندمدت خود را به حداقل برساند.

گزارش‌های رسانه‌های غربی مبنی بر اینکه محمد بن سلمان در تماس‌های خود با دونالد ترامپ از حملات آمریکا به ایران حمایت کرده است، با موضع علنی ریاض که ظاهرا با این عملیات نظامی مخالفت کرده بود، در تضاد است. ولیعهد عربستان در ماه ژانویه به مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، اطلاع داده بود که ریاض به آمریکا اجازه نداده از خاک این کشور برای انجام حملات علیه ایران استفاده کند.

اما در حالی که پیش از این تلاش‌هایی برای حفظ تحرکات دیپلماتیک میان دو کشور دیده می‌شد، بیانیه اخیر وزارت امور خارجه عربستان نشان‌دهنده چرخشی به سمت تقابل صریح بود. ریاض با لحنی بی‌سابقه، حملات ایران به عربستان و کشورهای منطقه را «وقیحانه» توصیف و آن را به‌شدت محکوم کرده است.

دولت عربستان به صراحت ایران را متهم کرده است که با هدف قرار دادن حاکمیت، زیرساخت‌های غیرنظامی، ماموریت‌های دیپلماتیک و منافع اقتصادی این پادشاهی، قوانین و هنجارهای بین‌المللی را نقض کرده است. در بیانیه‌ای که خبرگزاری رسمی عربستان منتشر کرده، این حملات نقض مفاد «توافق پکن» و قطعنامه ۲۸۱۷ شورای امنیت سازمان ملل عنوان شده است.

در پی این تحولات، ریاض وابسته نظامی، معاون او و سه تن دیگر از کارکنان سفارت ایران را «عنصر نامطلوب» خواند و به آن‌ها ۲۴ ساعت فرصت داد تا خاک عربستان را ترک کنند. مقام‌های سعودی با هشدار نسبت به «پیامدهای جدی» این تنش‌ها بر روابط آینده، بر بیانیه ۹ مارس خود تاکید کردند که این اقدامات «تاثیر عمیقی» بر پیوند دو کشور خواهد داشت.

فروپاشی توافقی که با میانجی‌گری چین حاصل شده بود

اظهارات و بیانیه‌های رسمی مقام‌های سعودی نشان می‌دهد که از نظر ریاض توافقی که با میانجی‌گری چین حاصل شده بود، دیگر قابل اجرا نیست. وزیر خارجه عربستان گفت: «ایران هرگز شریک راهبردی پادشاهی نبوده است و اگر از اندیشه‌های مربوط به سلطه منطقه‌ای، صدور انقلاب و توسل به زور دست می‌کشید، می‌توانست به چنین شریکی تبدیل شود.»

اظهارات این مقام پس از نشست اضطراری وزیران خارجه کشورهای عربی و اسلامی در ریاض مطرح شد که در آن نشست از ایران خواسته شد فورا حملات خود را متوقف کند.

عربستان در واکنش به حملات اولیه ایران در ۲۸ فوریه، بیانیه‌ای منتشر کرد و این حملات را «بزدلانه» خواند. همچنین تاکید کرد که مقام‌های ایرانی از مخالفت ریاض با استفاده از حریم هوایی و خاک عربستان سعودی برای هدف قرار دادن ایران آگاه بوده‌اند.

پکن تا ماه دسامبر گذشته در نشست سه‌جانبه عربستان سعودی، ایران و چین در تهران حضور داشت؛ اقدامی که نشانه ادامه تعهد این کشور به حفظ این توافق بود. اما درباره فروپاشی آن در عرصه عمومی اظهارنظر چندانی نکرده است.

گروه‌های نیابتی در منطقه

مواضع رسمی عربستان سعودی درباره ایران و روایت‌های رسانه‌ای در رسانه‌های اصلی این پادشاهی در سه سال گذشته نشان داده است که توافق سال ۲۰۲۳ از همان ابتدا بر پایه‌هایی سست استوار بود. وزیر خارجه عربستان سعودی نیز اندکی پس از امضای این توافق گفت که این اقدام به معنای حل‌وفصل همه اختلافات میان دو کشور نیست و همین نگاه تردیدآمیز در رسانه‌های سعودی نیز دیده می‌شد. با وجود تلاش‌های دیپلماتیک با هدف اعتمادسازی، ریاض همچنان با بدگمانی به تهران نگاه کرده است.

بر پایه این توافق، دو کشور پذیرفتند که در امور داخلی یکدیگر مداخله نکنند. اما همین موضوع برای ریاض به یکی از مهم‌ترین نقاط اختلاف تبدیل شده است، زیرا عربستان بر این باور است که ایران همچنان از گروه‌های نیابتی حمایت می‌کند و تهدیدی برای امنیت منطقه به شمار می‌آید.

آقای بن فرحان گفته است که «تناقضات» ایران از گذشته یکی از چالش‌های تاریخی در روابط ریاض با تهران بوده است. او همچنین از این انتقاد کرد که تهران بارها حمایت از گروه‌های منطقه‌ای مانند شورشیان حوثی در یمن را انکار کرده است و گفت ایران به «ارتکاب جنایت و انکار آن» عادت کرده است.

عربستان سعودی در سال ۲۰۱۵ وارد کارزار نظامی طولانی و پرهزینه‌ای علیه شورشیان شیعه در یمن، کشور همسایه‌اش، شد. در جریان این کارزار، حوثی‌های یمن در حملاتی به خاک عربستان سعودی، اهدافی از جمله تاسیسات نفتی آرامکو و تاسیسات نظامی را هدف قرار دادند.

در جنگ جاری، حوثی‌ها هنوز در حمایت از حامی خود، یعنی جمهوری اسلامی، وارد عمل نشده‌اند، اما گزارشی در اوایل همین ماه، با استناد به اظهارات یک مقام ایرانی، این احتمال را مطرح کرد که تهران در حال آماده کردن شورشیان برای از سرگیری حملات به کشتی‌های عبوری از تنگه راهبردی باب‌المندب است؛ گذرگاهی که حوثی‌ها گفته بودند پس از آغاز درگیری غزه به روی کشتی‌های آمریکایی و اسرائیلی بسته شده است.

راهبرد پرخطر ایران

تهران در کارزار منطقه‌ای خود برای مقابله با آمریکا و اسرائیل، آگاهانه روابطش با عربستان و شماری از کشورهای حوزه خلیج فارس را به مخاطره انداخته است.

از همان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، مقام‌های ایرانی به صراحت اعلام کردند که هر جا پایگاه‌ها و منافع آمریکا و اسرائیل را بیابند، آنها را هدف خواهند گرفت.

در عمل، دامنه حملات در کشورهای حاشیه خلیج فارس گسترده و متنوع بوده است؛ از پایگاه‌های هوایی آمریکا گرفته تا زیرساخت‌های غیرنظامی و تاسیسات انرژی، با این هدف که از راه افزایش قیمت انرژی، آمریکا برای عقب‌نشینی از جنگ تحت فشار قرار گیرد.

اگرچه ایران در مواضع علنی خود به طور مشخص از ریاض نام نبرده است، میزبانی عربستان سعودی از پایگاه‌ها و تجهیزات نظامی آمریکا باعث شده است تهران این کشور را هدفی مشروع بداند. جمهوری اسلامی مدت‌هاست در پی پایان دادن به حضور آمریکا در منطقه است.

همچنین گستردگی زیرساخت‌های انرژی عربستان سعودی، این کشور را به هدفی آسان برای موشک‌ها و پهپادهای ایران تبدیل کرده است.

از نگاه ایران، عربستان سعودی تنها بخشی از یک راهبرد منطقه‌ای گسترده‌ و پرریسک است؛ راهبردی که می‌کوشد با هدف قرار دادن تاسیسات انرژی، قیمت نفت و گاز را بالا ببرد و دونالد ترامپ را برای توقف جنگ علیه ایران تحت فشار بگذارد.

در حالی که کشورهای حاشیه خلیج فارس هرگونه استفاده از خاک یا حریم هوایی خود برای حمله به ایران را رد کرده‌اند، روزنامه وال‌استریت ژورنال گزارش داده است که به احتمال زیاد از قلمرو این کشورها برای شلیک موشک‌های زمین‌پایه آمریکا استفاده شده است.

روابط تهران با ریاض تنها یکی از قربانیان پرشمار نبردی است که ایران آن را برای بقا در برابر دشمنی به مراتب قدرتمندتر، سرنوشت‌ساز می‌بیند.

برخی مقام‌های ایرانی از این گسست ابراز تاسف کرده‌اند؛ به‌ویژه مسعود پزشکیان که عذرخواهی کرد و گفت حملات به کشورهای حوزه خلیج فارس متوقف خواهد شد، مگر در صورتی که حملات علیه ایران از خاک این کشورها انجام شود.

این کاهش تنش ظاهری هرگز رنگ واقعیت به خود نگرفت. تندروها بلافاصله این ایده را رد کردند و آقای پزشکیان در نهایت ناچار شد اظهارات خود را تعدیل کند.

در تهران، دیپلماسی به حاشیه رانده شده است و تا زمانی که اسرائیل رهبران ایران را هدف قرار می‌دهد، این وضع ادامه خواهد داشت. در چنین شرایطی، جنگ بیش از پیش در اختیار فرماندهان رادیکال‌تر و غیرمتمرکزتر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی قرار گرفته است.

در مورد عربستان و دیگر کشورهای منطقه، رویکرد ایران را می‌توان در سخنان علی لاریجانی، دبیر پیشین شورای عالی امنیت ملی ایران، در نامه‌ای سرگشاده به کشورهای مسلمان خلاصه کرد که یک روز پیش از کشته شدنش منتشر شد.

او این درگیری را تقابلی میان ایران، مسلمانان و «نیروهای مقاومت» از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر توصیف کرد و پرسید: «حالا شما در کدام طرف خواهید ایستاد؟»