چین و جنگ ایران؛ میانجی صلح یا بازیگر خاموش؟

دیپلمات‌های پکن از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل ایران با احتیاط گام برداشته‌اند.

چین تلاش کرده است میان روابط اقتصادی مهم خود با ایران و کشورهای خلیج فارس توازن برقرار کند و همزمان، روابط پرتنش خود را با واشنگتن مدیریت کند.

اما با وجود آن‌که پکن می‌گوید میانجی‌گری «فشرده» و «سازنده‌ای» انجام داده، برخی تحلیل‌های بین‌المللی معتقدند این منازعه محدودیت نفوذ چین را آشکار کرده است.

از رفت‌وآمدهای دیپلماتیک پکن و نحوه پوشش رسانه‌ای آن‌ها چه می‌توان دریافت؟

چین با چه کشورهایی گفت‌وگو کرده است؟

پکن با کشورهای منطقه و همچنین اعضای شورای امنیت سازمان ملل از جمله روسیه، فرانسه و بریتانیا وارد گفت‌وگو شده است، اما دست‌کم بر اساس گزارش‌های رسمی منتشرشده، هنوز با واشنگتن تماس علنی نداشته است.

نکته قابل توجه این است که در سه هفته جنگ تنها یک تماس با ایران، که «شریک راهبردی جامع» چین توصیف می‌شود، برقرار شده است؛ در حالی که نخستین کشوری که وانگ یی، وزیر خارجه چین، با آن تماس گرفت روسیه بود.

از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، وانگ یی با همتایان خود از کشورهای مختلف از جمله روسیه، فرانسه، ایران، عمان، اسرائیل، امارات و عربستان سعودی و بریتانیا گفت‌وگو کرده است. او همچنین در ۱۸ مارس در پکن با فرستاده ویژه امارات در امور چین دیدار داشت.

ژای جون، فرستاده ویژ‌ه چین در امور خاورمیانه نیز به منطقه سفر کرده و با وزیران خارجه عربستان سعودی، امارات، بحرین، کویت و مصر دیدار کرده است. او همچنین با دبیران کل شورای همکاری خلیج فارس و اتحادیه عرب ملاقات داشته و در ۱۶ مارس با وزیر خارجه قطر تماس تلفنی برقرار کرده است.

چین میانجی‌گری خود را چگونه توصیف می‌کند؟

به طور کلی، چین تلاش‌های دیپلماتیک خود را به عنوان رویکردی مبتنی بر عدم مداخله و با جایگاهی اخلاقی برتر ارائه می‌کند.

لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین، در ۱۹ مارس گفت: «چین یک قدرت بزرگ مسئول و دوستی صادق برای کشورهای خاورمیانه است.»

او افزود: «کار برای آشتی و صلح در منطقه، یکی از ارکان اصلی سیاست خاورمیانه‌ای چین است. تلاش‌های میانجی‌گرانه ما تا زمانی که درگیری ادامه داشته باشد متوقف نخواهد شد.»

او همچنین گفت «همه طرف‌ها» از «موضع عادلانه» چین تمجید کرده‌اند.

در رسانه‌ها، این خودستایی با نوعی موضع تدافعی نیز همراه بوده است.

روزنامه دولتی و ملی‌گرای گلوبال تایمز به روایت‌های رسانه‌های غربی که می‌گویند پکن تهران را رها کرده، واکنش نشان داد.

این روزنامه روز ۱۸ مارس در سرمقاله خود نوشت این دیدگاه درک درستی از «ارزش‌های همزیستی مسالمت‌آمیز و منفعت متقابل» چین ندارد و تاکید کرد که چین در «ائتلاف‌های نظامی، تقابل بلوکی یا جنگ‌های نیابتی» مشارکت نمی‌کند.

در این مقاله تاکید شده است که نفوذ چین در خاورمیانه بر پایه «همکاری عمیق و گسترده» شکل گرفته و همین امر به آن «تاب‌آوری حتی در شرایط درگیری» می‌بخشد. نویسنده می‌پرسد: «پس این شکست راهبردی ادعایی کجاست؟»

در مطلبی دیگر، روزنامه پیپلز دیلی، ارگان حزب کمونیست چین، استدلال‌هایی را که می‌گفتند پکن در قبال ایران منفعل بوده یا از این جنگ سود برده، «مضحک» خواند و آن را تلاشی از سوی غرب برای «انتقال تقصیر به شرق» توصیف کرد.

در این یادداشت که در ۱۶ مارس منتشر شد آمده است: «کاملا روشن است که چه کسی بر آتش می‌دمد و چه کسی در پی حفظ صلح است.»

در سطح کلی‌تر، وانگ یی گفته است این جنگ «نباید رخ می‌داد» و به صراحت حملات «غیرقانونی» آمریکا و اسرائیل را مورد انتقاد قرار داده، با استفاده از زور در روابط بین‌الملل مخالفت کرده، حمله به غیرنظامیان و زیرساخت‌های غیرنظامی را محکوم کرده و خواهان آتش‌بس شده است.

در مورد حملات تلافی‌جویانه ایران، پکن نامی از تهران نمی‌برد، اما بر «حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی» کشورهای خلیج فارس تاکید می‌کند.

آیا پیام‌ها بسته به کشورها متفاوت بوده است؟

شدیدترین انتقاد چین از آمریکا و اسرائیل در تماس وانگ یی با مسکو در روز اول مارس مطرح شد؛ جایی که او این حملات را «غیرقابل قبول» خواند.

اما نکته جالب اینجاست که با وجود آنکه دیپلمات‌های چینی در تماس با اکثر کشورهای منطقه، از آمریکا و اسرائیل با ذکر نام انتقاد کردند، وانگ یی و ژای جون در گفت‌وگوهای خود با امارات متحده عربی، عربستان سعودی یا بحرین، چنین کاری نکردند.

چین همچنین در گزارش تماس‌های خود با بریتانیا و فرانسه از محکومیت صریح آمریکا و اسرائیل خودداری کرده است.

چین در گفت‌وگو با امارات - که از جمله هتل‌ها و فرودگاه دبی در آن هدف حمله قرار گرفته‌ - با این کشور ابراز همدردی کرد و گفت «خط قرمز» حمله به غیرنظامیان نباید نقض شود.

در تماس با عمان، چین از میزبانی گفت‌وگوهای ایران و آمریکا توسط این کشور تمجید کرد و از کشورهای خاورمیانه خواست برای «در دست گرفتن سرنوشت خود» با یکدیگر همکاری کنند.

گزارش مربوط به تماس با تهران، که به ۲ مارس بازمی‌گردد، بسیار کوتاه است. در آن، وانگ یی «ابراز اطمینان» کرد که ایران «ثبات ملی و اجتماعی» خود را حفظ خواهد کرد و «به نگرانی‌های مشروع همسایگانش توجه خواهد داشت».

او همچنین گفت که چین از ایران در «حفظ حاکمیت، امنیت، تمامیت ارضی و کرامت ملی» حمایت می‌کند.

مسئله عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز در این گفت‌وگو مطرح نشده و در واقع تنها در چند مورد محدود دیگر، از جمله در ارتباط با کویت و بریتانیا، به آن اشاره شده است.

امارات در مرکز توجه

جالب اینجاست که از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، تعامل چین با امارات متحده عربی بیش از هر کشور دیگری بوده است.

علاوه بر تماس وانگ یی و دیدار ژای جون، امارات همچنین فرستاده ویژه خود در امور چین، خلدون خلیفه مبارک، را به پکن اعزام کرده است. او تنها مقام منطقه‌ای است که از ۲۸ فوریه تاکنون به چین سفر کرده است.

وزیر خارجه چین روز ۱۸ مارس به خلدون خلیفه گفت که «اهمیت راهبردی» روابط دوجانبه در شرایط کنونی «بیش از پیش برجسته شده است».

به نقل از خلدون خلیفه آمده است که روابط دو کشور در «بالاترین سطح تاریخی» خود قرار دارد؛ عبارتی که ولادیمیر پوتین نیز برای توصیف روابط روسیه و چین به کار می‌برد.

در میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، تنها عربستان سعودی و امارات از نگاه پکن در زمره کشورهای دارای «اولویت دیپلماتیک» قرار دارند.

از میان این دو، پکن لحن گرم‌تری نسبت به امارات دارد؛ کشوری که مرکز حیاتی صادرات مجدد محسوب می‌شود و تنها اقتصاد مهم در میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس است که صادرات چین به آن، بیش از وارداتش از آن است.

وانگ یی در دسامبر ۲۰۲۵ گفته بود چین و امارات «دوستان و شرکای طبیعی» هستند، زیرا «راهبردهای توسعه همسو، فلسفه‌های حکمرانی مشابه و اقتصادهای به شدت مکمل» دارند.