آیا جنگ با ایران «مسیر ترامپ» و روابط ارمنستان و جمهوری آذربایجان را به خطر می‌اندازد؟

نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان هشدار داده است که اجرای طرح موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» ممکن است به‌ خاطر جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به تعویق بیفتد.

پروژه «مسیر ترامپ» یکی از ارکان اصلی روند صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان است و کارشناسان هشدار می‌دهند که مشکل در تکمیل آن می‌تواند پیامدهای منفی برای هر دو کشور داشته باشد.

نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان گفته است که «مسیر ترامپ» در حال حاضر در اولویت ایالات متحده قرار ندارد. او افزود: «می‌بینید چه اتفاقاتی در حال رخ دادن است و آن‌ها مشغول چه مسائلی هستند. متاسفانه بسیار محتمل است که این وضعیت از نظر زمان‌بندی بر روند اجرای "مسیر ترامپ" تاثیر بگذارد، زیرا دولت ایالات متحده بر موضوع دیگری متمرکز است. اما اگر معلوم شود که این مسئله تاثیری ندارد، اتفاق خوبی خواهد بود.»

«مسیر ترامپ» باید از خاک ارمنستان عبور کند و سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان را به منطقه برون‌بومی آن، نخجوان، متصل کند. این پروژه نوعی سازش مورد قبول هر دو طرف را وعده می‌دهد: باکو به ارتباطی بدون مانع با نخجوان دست می‌یابد و در مقابل، ایروان حاکمیت خود بر این قلمرو را حفظ می‌کند.

مشکل در اینجاست که این مسیر باید در امتداد رودخانه ارس بگذرد؛ رودخانه‌ای که مرز ارمنستان و ایران در امتداد آن قرار دارد.

این منطقه یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های تجاری ایران است. شرکت‌های ایرانی هم‌اکنون نیز در محدوده‌ای که قرار است «مسیر ترامپ» از آن عبور کند، در حال راه‌سازی هستند. خط لوله گاز میان ایران و ارمنستان نیز از همین منطقه می‌گذرد.

باکو و ایروان از جنگ حمایت نمی‌کنند

جنگی که ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران آغاز کرده‌اند، اکنون بیش از سه هفته است که ادامه دارد.

در پاسخ، ایران نه‌ تنها اسرائیل و پایگاه‌های آمریکایی در منطقه، بلکه اهدافی در کشورهای خلیج فارس را نیز با حملات موشکی هدف قرار داده است.

با وجود نزدیکی به ایالات متحده و روابط راهبردی با آن کشور، ارمنستان و جمهوری آذربایجان از این جنگ حمایت نکرده‌اند. رهبران هر دو کشور نیز در پی کشته‌ شدن علی خامنه‌ای پیام تسلیت فرستادند و انتخاب پسر او، مجتبی خامنه‌ای، به عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی را تبریک گفتند.

کونول د مور، کارشناس گروه بین‌المللی بحران، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی گفت: «جنگ میان ایالات متحده و ایران تقریبا به‌طور قطع «مسیر ترامپ» را از دید ایران به موضوعی بسیار مناقشه‌برانگیزتر تبدیل می‌کند، هرچند این به معنای توقف خودکار این ابتکار نیست. اگر این پروژه به تعویق بیفتد یا لغو شود، ممکن است روند صلح میان باکو و ایروان را دشوارتر کند.»

قرار است عملیات ساخت‌و‌ساز «مسیر ترامپ» تابستان امسال آغاز شود.

در ژانویه، ایالات متحده و ارمنستان چارچوب اجرای «مسیر ترامپ» را ارائه کردند که بر اساس آن قرار است شرکتی زیر نظر دولت آمریکا ایجاد شود. این شرکت باید راه‌آهن، جاده و زیرساخت‌های پیرامون آن‌ها را احداث کند و دست‌کم به مدت ۴۹ سال اداره آن‌ها را بر عهده داشته باشد.

علی‌اکبر ولایتی، مشاور رهبر سابق، اوت ۲۰۲۵ هشدار داده بود که افزایش حضور آمریکا در نزدیکی مرز ایران می‌تواند مسیر آینده را به «گورستان مزدوران ترامپ» تبدیل کند.

تیگران گریگوریان، مدیر مرکز منطقه‌ای دموکراسی و امنیت در ایروان، می‌گوید دیپلمات‌های ارمنستان تلاش می‌کردند همتایان ایرانی خود را متقاعد کنند که این پروژه تهدیدی برای ایران نیست و در این زمینه نیز پیشرفت‌های مثبتی به دست آمده بود.

او می‌گوید اکنون باید انتظار داشت موضع تهران سخت‌گیرانه‌تر شود، اما این به معنای اجرا نشدن این طرح نیست: «مسئله این است که ایران چه ابزارهایی برای جلوگیری از اجرای این پروژه در اختیار دارد. فکر می‌کنم در نهایت همه‌ چیز به بیانیه‌های سیاسی محدود خواهد شد.»

سرنوشت روند صلح چه خواهد شد؟

جاشوا کوچرا، تحلیلگر گروه بین‌المللی بحران در امور قفقاز جنوبی، می‌گوید اگر ساخت «مسیر ترامپ» به تعویق بیفتد یا به‌طور کامل لغو شود، این موضوع پیامدهای جدی برای روند صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان خواهد داشت.

این کارشناس می‌گوید جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران تنها نیاز جمهوری آذربایجان به مسیر جاده‌ای از طریق ارمنستان را بیشتر کرده است. مسیرهای تجاری از طریق ایران قطع شده و فرودگاه نخجوان نیز پس از اصابت یک پهپاد ایرانی برای مدتی بسته شد.

دیپلماسی فعال کاخ سفید در قفقاز جنوبی به پیشرفت چشمگیر در روابط ارمنستان و جمهوری آذربایجان کمک کرده است. رهبران هر دو کشور نیز بر «نقش تاریخی» ترامپ در پایان دادن به این مناقشه تاکید کرده‌اند.

آقای کوچرا می‌گوید: «اگر این تصور شکل بگیرد که این موضوع دیگر برای آمریکا اهمیتی ندارد، همه چیز بسیار شکننده‌تر می‌شود.»

اما کونول د مور معتقد است روند صلح می‌تواند حتی بدون مشارکت واشنگتن نیز ادامه یابد. او می‌گوید طی یک سال گذشته متن توافق صلح تایید شده، هرچند هنوز به امضا نرسیده است. جمهوری آذربایجان نیز صادرات بنزین و گازوئیل به ارمنستان را آغاز کرده است. به گفته او، همه این تحولات حاصل مذاکرات مستقیم دوجانبه و بدون میانجی بوده است.

کونول د مور می‌گوید: «دو طرف طی این مدت یک روند دوجانبه نسبتا پایدار برای گفت‌وگوها ایجاد کرده‌اند و تاخیر یا حتی لغو «مسیر ترامپ» بعید است روند گسترده‌تر صلح را بر هم بزند. افزون بر این، جنگ در ایران ممکن است دو طرف را به سرعت بخشیدن به مذاکرات ترغیب کند، چون تهدید مشترک بی‌ثباتی در منطقه بیش از پیش آشکار شده است.»