درگیری ارمنستان و جمهوری آذربایجان در قره‌باغ بر سر چیست؟

جمهوری آذربایجان هفته گذشته عملیات نظامی برق‌آسایی را در منطقه جدایی‌طلب قره‌باغ کوهستانی (ناگورنو-قره‌باغ) آغاز کرد.

جامعه بین‌الملل این منطقه را بخشی از خاک جمهوری آذربایجان می‌داند اما در سه دهه گذشته بخش‌های بزرگی از آن تحت کنترل ارمنی‌های ساکن قره‌باغ بوده است.

قره‌باغ کوهستانی که در منطقه قفقاز جنوبی واقع شده، در قلب یکی از طولانی‌ترین مناقشه‌های ارضی جهان قرار دارد.

جمهوری آذربایجان و ارمنستان در سال‌های آخر دهه ۱۹۸۰ و ابتدای دهه ۱۹۹۰ میلادی درگیر جنگی خونین بر سر این منطقه شدند و از آن زمان تا الان درگیری‌های مرگبار همچنان ادامه داشته است.

آخرین جنگ بزرگ دو کشور سال ۲۰۲۰ رخ داد که در آن هزاران نفر در طی شش هفته درگیری‌های شدید کشته شدند.

در نهایت توافق بر سر آتش‌بس و استقرار نیروهای صلحبان روسیه به جنگ پایان داد اما در چند ماه گذشته و پیش از آغاز تازه‌ترین عملیات نظامی جمهوری آذربایجان، تنش‌ها دوباره بالا گرفت.

درگیری‌ها تازه از کجا شروع شد؟

نگرانی‌ از دور تازه خشونت‌ها زمانی آغاز شد که جمهوری آذربایجان در ماه دسامبر سال ۲۰۲۲ مسیر اصلی و حیاتی ارتباطی منطقه قره‌باغ را عملا مسدود کرد.

گذرگاه لاچین تنها مسیری است که کشور ارمنستان را به جمعیت ۱۲۰ هزار نفری ارامنه ساکن منطقه قره‌باغ کوهستانی متصل می‌کند.

این مسیر شریان اصلی تامین کالا و خوراکی برای قره‌باغ کوهستانی است و ساکنان این منطقه از کمبود شدید مواد غذایی اولیه و دارو در ماه‌های اخیر خبر داده‌اند.

جمهوری آذربایجان ارمنستان را به استفاده از این جاده برای انتقال تجهیزات نظامی متهم می‌کرد، اتهامی که ارمنستان همواره رد می‌کرد.

از آن سو ناظران از افزایش حضور نظامی ارتش آذربایجان در جریان محاصره و قطع ارتباط منطقه گزارش می‌دادند، اما باکو این موضوع را تکذیب می‌کرد.

اواسط سپتامبر، زمانی که چند کامیون امدادی متعلق به صلیب سرخ جهانی اجازه پیدا کردند از گذرگاه لاچین، و همین طور جاده آغ‌دام در جمهوری آذربایجان وارد قره‌باغ کوهستانی شوند، این امید ایجاد شد که ممکن است تنش‌ها در منطقه کاهش یابد.

اما باز نگه داشتن این خطوط ارتباطی،‌ به ویژه گذرگاه لاچین، به شدت متکی بر حضور نیروهای صلحبان روسیه بود که سال ۲۰۲۰ در منطقه مستقر شده بودند.

این در حالی است که تمرکز و توجه مسکو و منابع نظامی روسیه بعد از حمله به اوکراین کاملا به آن سو معطوف شد. نخست وزیر ارمنستان اخیرا گفت که روسیه «به شکلی ناگهانی منطقه را ترک کرد.»

دلیل جنگ چه بود؟

ارمنستان و جمهوری آذربایجان در دهه ۱۹۲۰ میلادی بخشی از خاک اتحاد جماهیر شوروی شدند. اکثریت جمعیت منطقه قره‌باغ کوهستانی ارمنی بودند اما شوروی کنترل این منطقه را به آذربایجان سپرد.

زمانی که فروپاشی شوروی در اواخر دهه ۱۹۸۰ میلادی آغاز شد، پارلمان منطقه‌ای قره‌باغ کوهستانی رای به پیوستن این منطقه به ارمنستان داد.

جمهوری آذربایجان تلاش کرد که جنبش جدایی‌طلبی را که ارمنستان از آن حمایت می‌کرد، سرکوب کند. همین مسئله باعث شروع درگیری‌های قومی شد که بعد از اعلام استقلال ارمنستان و آذربایجان از مسکو، به یک جنگ تمام عیار تبدیل شد.

حاصل این جنگ سال‌ها مصیبت و خونریزی بود.

کونول خلیلوا، سردبیر بخش آذربایجان بی‌بی‌سی به یاد می‌آورد که چگونه صدها هزار نفر از اقلیت آذربایجانی به زور از ارمنستان رانده شدند و به جمهوری آذربایجان پناه بردند.

در ماه فوریه سال ۱۹۹۲ نیروهای ارمنستان با کمک گروهی از نظامیان روسیه، ساکنان شهر خواجه‌لی در قره‌باغ را قتل عام کردند. به گفته جمهوری آذربایجان بیش از ۶۰۰ نفر در این واقعه کشته شدند اما ارمنستان روایت و آمار آذربایجان را از این رخداد رد می‌کند.

در طی سال‌های بعد، هم‌زمان با گزارش‌ها از پاکسازی‌های قومی و کشتار در هر دو طرف درگیری، هزاران نفر جانشان را از دست دادند و بیش از یک میلیون نفر آواره شدند.

کونول خلیلوا می‌گوید گاهی از این واقعیت شگفت‌زده می‌شود که جوانان دو کشور تا چه حد از قساوت‌هایی که در هر دو طرف رخ داده،‌ بی‌اطلاع هستند.

او می‌گوید هیچ‌کس درباره آذربایجانی‌هایی که کشته شدند به ارمنی‌ها چیزی نمی‌گوید و در طرف مقابل نسل جوان در جمهوری آذربایجان درباره کشتار ارمنی‌ها در شهرهای آذربایجان از جمله سومقاییت و باکو در اواخر دهه ۱۹۸۰ میلادی چیز زیادی نمی‌داند. در این رخدادها هم، جمهوری آذربایجان روایت‌های کشتار را قبول ندارد.

جنگ اول قره‌باغ کوهستانی سال ۱۹۹۴ با آتش‌بسی به پایان رسید که با میانجی‌گری روسیه برقرار شد. در پایان جنگ نیروهای ارمنستان کنترل منطقه قره‌باغ کوهستانی و نواحی اطراف آن را در دست داشتند.

بر اساس قرارداد آتش‌بس، قره‌باغ کوهستانی بخشی از خاک آذربایجان باقی ماند اما از آن زمان جمهوری خودخوانده‌ و جدایی‌طلبی حکومت را در آن منطقه به دست داشته که اداره آن به دست ارمنی‌ها بوده و دولت ارمنستان هم از آنها حمایت کرده است.

سال ۲۰۲۰ چه اتفاقی افتاد؟

از آن زمان وضعیت منطقه شکننده بود و درگیری‌های گاه به گاه آرامش نسبی آن را به هم می‌زد.

بزرگترین رویارویی نظامی دو طرف از زمان جنگ اوایل دهه ۱۹۹۰ سه سال پیش در جریان جنگ شش هفته‌ای دو کشور رخ داد.

تا زمانی که اجرای قرارداد آتش‌بس با وساطت روسیه در ماه نوامبر ۲۰۲۰ آغاز شود، جمهوری آذربایجان تمام مناطق اطراف قره‌باغ کوهستانی را که از سال ۱۹۹۴ در اختیار ارمنستان بود -به جز خود منطقه - پس گرفت.

بر اساس توافق آتش‌بس نیروهای ارمنستان باید از این مناطق خارج می‌شدند و از آن زمان در بخش کوچکتری از منطقه محصور شدند.

نقش روسیه و ترکیه

قدرت‌های منطقه‌ای در تمام این سال‌ها نقش پررنگی در این مناقشه داشته‌اند.

ترکیه که عضو ناتو است،‌اولین کشوری بود که استقلال آذربایجان را در سال ۱۹۹۱ میلادی به رسمیت شناخت و از آن زمان حامی سرسخت این کشور بوده است.

پهپادهای بیرق‌دار ترکیه نقشی حیاتی در جنگ سال ۲۰۲۰ داشت و به پیشروی‌های نیروهای جمهوری آذربایجان کمک قابل توجهی کرد.

در سوی دیگر ارمنستان به صورت سنتی روابط خوبی با روسیه داشته است. روسیه یک پایگاه نظامی در ارمنستان دارد و هر دو کشور عضو ائتلاف نظامی «سازمان پیمان امنیت جمعی» هستند که متشکل از شش کشور از جمهوری‌های سابق شوروی است.

اما روابط ارمنستان و روسیه از زمان به قدرت رسیدن نیکول پاشینیان نخست وزیر ارمنستان، بعد از تظاهرات گسترده ضد دولتی در سال ۲۰۱۸، به سردی گرایید.

آقای پاشینیان چندی پیش گفت که اتکا به روسیه به عنوان تنها حامی امنیتی ارمنستان یک «خطای استراتژیک» بوده است.

ارمنستان در ماه جاری میلادی اعلام کرد که میزبان یک مانور نظامی مشترک با نیروهای آمریکایی است؛ اقدامی که مسکو آن را «گامی غیردوستانه» خواند و از آن انتقاد کرد.

ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه این موضوع را رد کرده است که ارمنستان به ائتلاف خود با روسیه پایان داده است،‌ اما هم‌زمان اعلام کرد که ایروان حاکمیت جمهوری آذربایجان بر قره‌باغ کوهستانی را «به صورت کلی به رسمیت شناخته است.»

آقای پوتین در جریان یک مجمع اقتصادی در ولادی‌وستوک گفت: «اگر ارمنستان خودش قره‌باغ را به عنوان بخشی از آذربایجان به رسمیت شناخته، دیگر چه کاری از ما بر می‌آید؟»

چه خواهد شد؟

دسترسی ناظران مستقل به قره‌باغ کوهستانی تقریبا غیرممکن است و دقیقا مشخص نیست که عملیات نظامی جاری تا چه حد گسترده است و تا چه زمانی طول خواهد کشید.

آنچه روشن است این است اختلاف شدید میان دو کشور همچنان باقی خواهد ماند.

الهام علی‌اف،‌ رئیس جمهوری آذربایجان در گذشته بارها تهدید کرده که اگر لازم باشد کنترل تمام منطقه قره‌باغ کوهستانی را با توسل به زور در دست خواهد گرفت.

در سال ۲۰۱۹ آقای پاشینیان در جمع ارمنی‌های ساکن شهر اصلی قره‌باغ گفت: «آرتساخ همان ارمنستان است، بدون هیچ تردیدی.»

آرتساخ نام ارمنی قره‌باغ کوهستانی است.