رویای ناتمام سلطان عبدالحمید دوم؛ آیا راه‌آهن حجاز پس از صد سال به مقصد می‌رسد؟

راه‌آهن تاریخی حجاز، یکی از آخرین پروژه‌های بزرگ امپراتوری عثمانی، قرار بود از استانبول آغاز شود و به شهر مکه برسد.

عبدالحمید دوم، سلطان وقت عثمانی، امیدوار بود از این طریق وفاداری مسلمانان منطقه به امپراتوری را تقویت کند.

اما پروژه‌ای که از دمشق تا مدینه تکمیل شد، نتوانست به پایان برسد.

بخش‌های تکمیل‌شده ریل در گذر سال‌ها به فراموشی سپرده شد و امروز بخش عمده‌ای از آن قابل استفاده نیست.

اکنون ترکیه، سوریه و اردن می‌گویند که قصد دارند این پروژه تاریخی را احیا کنند.

عبدالقادر اورال‌اوغلو، وزیر حمل‌ونقل و زیرساخت ترکیه، اخیرا اعلام کرد که سه کشور بر سر پیش‌نویس یک یادداشت تفاهم در این زمینه توافق کرده‌اند.

اینکه آیا عربستان سعودی به این پروژه خواهد پیوست یا نه، هنوز مشخص نیست.

اولویت با بخش سوریه خواهد بود

به گفته اورال‌اوغلو، ۳۰ کیلومتر از زیرساخت این خط آهن در سوریه با حمایت ترکیه تکمیل خواهد شد.

پادشاهی اردن نیز امکانات فنی مربوط به تعمیر و نگهداری و بهره‌برداری از لوکوموتیوها در سوریه را بررسی خواهد کرد.

علاوه بر این، اقداماتی انجام خواهد شد تا دسترسی ترکیه به دریای سرخ از طریق بندر عقبه تقویت شود و حمل‌ونقل جاده‌ای میان ترکیه و اردن از مسیر سوریه دوباره آغاز شود.

ترکیه برای اجرای تمام این اهداف، یک برنامه عملیاتی آماده خواهد کرد.

«رویای» ناتمام عبدالحمید

پروژه ساخت خط آهنی که در خاطرات عبدالحمید دوم با عنوان «رویای قدیمی من» به آن اشاره شده و به افتخار سلطان عثمانی «راه‌آهن حمیدیه حجاز» نیز نامیده می‌شود، روز دوم مه ۱۹۰۰ با یک فرمان سلطنتی اعلام شد.

ساخت این راه‌آهن با برگزاری یک مراسم رسمی در سپتامبر همان سال در دمشق آغاز شد.

طول کل مسیر حدود ۱۴۰۰ کیلومتر برنامه‌ریزی شده بود و قرار بود تا مدینه و مکه امتداد یابد.

به این ترتیب با اتصال به دیگر خطوط، پیوند ریلی بدون توقف از استانبول، پایتخت عثمانی، به مدینه و مکه، شهرهای مقدس اسلام، فراهم می‌شد.

هدف اصلی پروژه، تسهیل سفر حج برای مسلمانان بود.

اما به گفته کارشناسانی که با بخش ترکی بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده‌اند، امپراتوری عثمانی هدف دیگری نیز در این پروژه داشت: تقویت کنترل دولت مرکزی بر این مناطق عمدتا مسلمان‌نشین و تسهیل ارسال نیروهای نظامی.

بخشی از این خط آهن به طول ۱۴۶۴ کیلومتر که تا مدینه امتداد می‌یافت، در سپتامبر ۱۹۰۸ تکمیل و در مراسمی رسمی با حضور عبدالحمید دوم افتتاح شد.

اما راه‌آهن حجاز نتوانست به مقصد نهایی خود یعنی مکه برسد.

چرا ساخت خط آهن در مدینه متوقف شد؟

نجلا گونای، عضو هیئت علمی انجمن تاریخ ترکیه، می‌گوید دو مانع بزرگ در برابر تکمیل پروژه وجود داشت: حملات قبایل بادیه‌نشین منطقه به راه‌آهن و اقدامات حسین بن علی هاشمی، شریف مکه.

دکتر مراد اوزیوکسِل، استاد تاریخ و عضو دانشکده علوم سیاسی دانشگاه استانبول، می‌گوید دلیل حمله قبایل به این خط آهن این بود که منبع اصلی درآمد آنها اجاره دادن شتر به مسلمانانی بود که برای حج سفر می‌کردند.

پروفسور اوزیوکسل، نویسنده کتاب «راه‌آهن حجاز»، بر این باور است که شریف‌های مکه که نمایندگان اراده سیاسی در منطقه بودند، راه‌آهن حجاز را تهدیدی علیه منافع سیاسی و اقتصادی خود می‌دیدند: «امیران مکه ظاهرا طرفدار دولت عثمانی بودند، اما در پشت پرده از بادیه‌نشینان حمایت می‌کردند. نفوذ آن‌ها بر این قبایل آن‌ها را شریک درآمد حاصل از انحصار حمل‌ونقل با شتر کرده بود.»

آقای اوزیوکسل می‌گوید با وجود آن‌که واگن‌ها و ایستگاه‌ها تحت حفاظت نظامی بودند، مقابله کامل با حملات امکان‌پذیر نبود، اما به گفته او پس از توافق با شریف حسین برای ادامه نیافتن ساخت این خط آهن از مدینه تا مکه، حملات متوقف شد.

یک سال پس از افتتاح خط آهنی که به مدینه رسیده بود، با برکناری عبدالحمید دوم از سلطنت در آوریل ۱۹۰۹، به قدرت رسیدن «ترکان جوان» (جنبش اتحاد و ترقی)، و اشغال منطقه به دست بریتانیا و فرانسه در جریان جنگ جهانی اول، این اَبرپروژه به تاریخ پیوست.

«تلاش شد دولت‌های خارجی نقشی نداشته باشند»

راه‌آهن حجاز برخلاف تمام خطوط ریلی دیگری که در قرن‌ ۱۹ و ۲۰ میلادی در امپراتوری عثمانی ساخته شد، بدون مشارکت سرمایه خارجی بنا شد.

این پروژه با مالیات‌های وضع‌شده دولت عثمانی، وام‌های بانک کشاورزی و کمک‌های مسلمانان در داخل و خارج امپراتوری تامین مالی شد.

دکتر گونای می‌گوید: «حساسیت زیادی به خرج داده شد تا تمام هزینه‌های پروژه را مسلمانان تامین کنند و دولت‌های خارجی در این خط آهن نقشی نداشته باشند.»

این استاد دانشگاه که در زمینه دوران پایانی دولت عثمانی و سال‌های نخست جمهوری ترکیه تخصص دارد، توضیح می‌دهد که برای جمع‌آوری کمک‌های مسلمانان، نام پروژه را «راه‌آهن حجاز» گذاشتند تا «بر حساسیت‌های دینی تاکید شود» و این ایده مورد توجه قرار بگیرد که مسیر حج کوتاه‌تر و امن‌تر خواهد شد.

«کارزار کمک‌های مردمی را عبدالحمید آغاز کرد»

پروفسور گونای می‌گوید در آن دوران، «کمیسیون اعانات» در استانبول تشکیل شد که در سراسر امپراتوری شعبه داشت و کارزار جمع‌آوری کمک‌ها را خود عبدالحمید دوم با پرداخت ۵۰ هزار لیره آغاز کرد.

این پژوهشگر اشاره می‌کند که در میان اهداکنندگان، علاوه بر نمایندگی‌های عثمانی در خارج از کشور، جوامع مسلمان در اروپا، مصر، هند، روسیه، مراکش، اندونزی، سنگاپور و آفریقای جنوبی نیز حضور داشتند.

دکتر اوزیوکسل یادآوری می‌کند که بیش از نیمی از هزینه ساخت راه‌آهن حجاز از مالیات‌ها و پرداخت‌های اجباری به دست آمده بود و یک‌سوم آن از طریق کمک‌ها و اعانات تامین شد.

این تاریخ‌دان همچنین توضیح می‌دهد که سهم مبالغ اهداشده از خارج کشور حدود ۱۰ درصد کل اعانات بوده و سهم آن در کل تامین مالی پروژه کمتر از ۳ درصد بود.

تاکید بر خلافت در برابر ملی‌گرایی عربی

آنچه راه‌آهن حجاز را از دیگر خطوط ریلی عثمانی متمایز می‌کرد، هدف مذهبی آن در ساخت این پروژه بود.

دکتر یاسمین زاهیده ایشیک از گروه تاریخ دانشگاه مونزور می‌گوید این خط آهن از این نظر اهمیت داشت که «قدرت خلافت را از یک قدرت معنوی به قدرتی ملموس و قابل مشاهده تبدیل می‌کرد».

به گفته ایشیک، عبدالحمید دوم در چارچوب سیاست پان‌اسلامیستی خود «برای آن که جمعیت مسلمان ساکن در سرزمین‌های عثمانی را به دولت مرکزی وفادار نگه دارد و مانع تجزیه امپراتوری شود، اهمیت زیادی برای این پروژه قائل بود».

پروفسور اوزیوکسل نیز تاکید می‌کند که عبدالحمید دوم سیاست اسلام‌گرایانه را به عنوان اقدامی برای مقابله با گرایش‌هایی مانند ملی‌گرایی عربی که می‌توانست به تجزیه بیشتر امپراتوری منجر شود، در پیش گرفت.

او با یادآوری این موضوع که عبدالحمید دوم برای تحقق این هدف بیش از هر سلطان دیگری بر هویت خلافت خود تکیه می‌کرد، می‌گوید راه‌آهن حجاز نیز «مهم‌ترین رکن» این سیاست بود.

آقای اوزیوکسل توضیح می‌دهد که ساخت این خط آهن در آن زمان در سرتاسر جهان و در میان جهان اسلام بازتاب زیادی داشت: «یک روزنامه آلمانی به نام مبلغان کاتولیک در آن زمان نوشت: 'او در یک حرکت، محبوب‌ترین فرد تمام دنیای اسلام و قهرمان روز شد.'»

او ادامه می‌دهد: «عبدالحمید با صدور فرمان ساخت راه‌آهن حجاز، شاید حتی بیش از آنچه انتظار داشت، حمایت جهان اسلام را به دست آورد و قدرت و اعتبار خود را به عنوان خلیفه به شکل چشمگیری افزایش داد.»

«تهدیدی جدی برای سلطه بریتانیا»

راه‌آهن حجاز از نظر ژئوپلیتیک نیز برای امپراتوری عثمانی یک پروژه مهم محسوب می‌شد.

پروفسور اوزیوکسل تاکید می‌کند که عبدالحمید برای پروژه‌های راه‌آهن آناتولی، بغداد و حجاز اهمیت راهبردی قائل بود و می‌گوید: «راه‌آهن حجاز، به ویژه اگر خطی از معان (در اردن) به خلیج عقبه کشیده می‌شد، به معنای تهدید جدی سلطه بریتانیا بر مصر از سوی اتحاد عثمانی - آلمان بود.»

نجلا گونای یادآور می‌شود که پس از افتتاح کانال سوئز و اشغال مصر به دست بریتانیا در سال ۱۸۸۲، امپراتوری عثمانی به پروژه‌های ریلی خود در این منطقه اهمیت بسیار بیشتری داد.

گونای با اشاره به راه‌آهن بغداد، که هم‌زمان با راه‌آهن حجاز با مشارکت آلمانی‌ها ساخته شد، می‌گوید آلمان قصد داشت از طریق این مسیر، نفوذ بریتانیا در خاورمیانه و آسیا را به چالش بکشد.

یاسمین زاهیده ایشیک نیز تاکید می‌کند که ساخت راه‌آهن از نظر محدود کردن نفوذ روزافزون دولت‌های غربی به ویژه بریتانیا در منطقه، از اهمیت راهبردی برخوردار بود.