مذاکرات احیای برجام؛ رمزگشایی از سخنان نماینده روسیه درباره توافق احتمالی

بهرنگ تاج‌دین -- بی‌بی‌سی، وین

دیپلمات‌های حاضر در مذاکرات هسته‌ای ایران معمولاً به اظهار نظرهایی کلی نظیر «پیشرفت‌هایی داشته‌ایم ولی مسائل حل‌نشده‌ای باقی مانده» درباره وضعیت گفت‌وگوها بسنده می‌کنند. ولی دیروز، یکشنبه ۶ اوت ۲۰۲۲، در چهارمین روز تازه‌ترین دور مذاکرات احیای برجام در وین، میخائیل اولیانوف نماینده روسیه برای مدتی نسبتاً طولانی با خبرنگاران در جلوی هتل کوبورگ صحبت کرد و - عمداً یا سهواً - نکاتی را گفت که دیگر طرف‌های مذاکره معمولاً از صحبت علنی درباره آن‌ها پرهیز می‌کنند.

احتمالاً بعضی از حرف‌های آقای اولیانوف - که نماینده روسیه در نهادهای بین‌المللی مستقر در وین از جمله آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است - به مذاق بقیه طرف‌ها خوش نیاید و بعضی‌های دیگر هم حامل پیام‌هایی پنهان بود.

جزئیات بیشتر را از بهرنگ تاج‌دین، خبرنگار بی‌بی‌سی از وین، بشنوید:

خط پایان مذاکرات نزدیک است؟

بعضی از حرف‌های میخائیل اولیانوف درباره وضعیت گفت‌وگوها و چشم‌انداز رسیدن به توافق، حداقل در ظاهر با هم تضاد داشت.

او در پاسخ به سؤال من درباره مقایسه وضعیت فعلی با ماه مارس - وقتی که مذاکرات پس از هفت دور متوقف شد - گفت که از آن زمان مسائل بیشتری به دستور کار مذاکره‌کنندگان اضافه شده است.

به گفته اولیانوف، سه یا چهار سؤال کلی همچنان حل‌نشده باقی مانده است و پذیرفت که مشکلات باقی‌مانده، هم برای ایران و هم برای آمریکا «مسائل حساسی» هستند و به روال معمول دیپلمات‌ها تأکید کرد که «تا وقتی روی همه چیز توافق نشده، روی هیچ چیز توافق نشده است.»

ولی آقای اولیانوف بعد از «ابراز خوشبینی محتاطانه درباره روند پیشرفت مذاکرات» و این‌که «هیچ تضمینی» برای رسیدن به توافق نیست، یک قدم پا را فراتر گذاشت و گفت «تنها پنج دقیقه یا حتی پنج ثانیه با خط پایان فاصله داریم» و تأکید کرد که نتیجه احتمالاً نه در چند هفته، بلکه ظرف چند روز آینده مشخص می‌شود.

چنین اظهار نظرهای قاطعی معمولاً به کام دیپلمات‌ها خوش نمی‌آید و احساس می‌کنند که رسیدن به توافق را دشوارتر می‌کند.

همین بود که وقتی چند ساعت بعد، انریکه مورا هماهنگ‌کننده اروپایی مذاکرات گفت «داریم پیشرفت می‌کنیم و انتظار داریم مذاکرات به زودی به سرانجام برسد» آقای اولیانوف در توییتر نوشت «دقت کنید که ارزیابی آقای مورا عملاً با آن‌چه من به خبرنگاران گفتم، کاملاً همخوانی دارد.»

معلوم نیست که ارزیابی به شدت خوشبینانه میخائیل اولیانوف از نزدیکی توافق نادرست بوده یا که قرار نبوده چنین موضوعی علنی اعلام شود. به هر حال او ظاهراً از خط قرمز دیگران عبور کرد.

مسائل روی میز مذاکرات

اولیانوف از [فعالیت‌های آینده] هسته‌ای، مسائل پادمانی [و تحقیقات آژانس درباره فعالیت‌های هسته‌ای گذشته ایران] و نیز بحث‌های اقتصادی به عنوان بعضی از موضوعات حل‌نشده نام برد.

تا کنون مسأله اقتصادی اصلی، درخواست ایران برای تضمین‌های نفع بردن اقتصادی‌اش از توافق احتمالی بود، ولی به گفته این دیپلمات روس، مذاکره‌کنندگان دارند روی بعضی از مسائل اقتصادی حرف می‌زنند که هماهنگ‌کننده اروپایی مذاکرات آن را به متن پیش‌نویس توافق اضافه کرده است.

او همچنین تأکید کرد که روسیه در بحث اختلافات پادمانی ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از موضع ایران حمایت می‌کند.

این می‌تواند موضعی بسیار جنجال‌برانگیز باشد. طرف‌های غربی اصرار دارند که وظایف و تحقیقات آژانس درباره فعالیت‌های هسته‌ای پیشین ایران موضوعی سیاسی نیست و وظیفه این نهاد است که انحرافات احتمالی ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (ان‌پی‌تی) را بررسی کند؛ چرا که اگرچه بعضی از این مسائل قبل از برجام اتفاق افتاده‌اند، ولی شواهد آن‌ها در سال‌های اخیر پیدا شده است.

در مقابل طرف ایرانی معتقد است که رسیدن به توافق در شرایطی که شورای حکام ممکن است قطعنامه جدیدی علیه ایران صادر کند و این قطعنامه به تحریم‌های تازه‌ای منجر شود، عملاً بی‌فایده است.

ایران در برجام پذیرفت که برنامه هسته‌ای‌اش در مقاطعی «جنبه‌های احتمالاً نظامی» هم داشته است. ولی غرب موضع فعلی ایران (و حالا روسیه) را زیر پا گذاشتن و معافیت خواستن از ان‌پی‌تی می‌داند و تا کنون حاضر به پذیرش آن نشده است.

نکته جالب در صحبت‌های آقای اولیانوف، اشاره نکردن او به بحث خروج سپاه پاسداران از فهرست نهادهای تروریستی آمریکاست. موضوعی که بعضی در ایران اصرار دارند که لازمه رسیدن به توافق است، ولی طرف‌های غربی تلویحاً می‌گویند ایران از آن دست کشیده است.

چه کسی پیش‌نویس را آماده کرد؟

سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه جمعه در اجلاس آسه‌آن در پنوم‌پن پایتخت کامبوج خواهان احیای برجام، بدون هر گونه تغییر یا اضافه و کم کردن بخش‌های آن شده بود.

این صحبت‌ها گمانه‌زنی‌ها درباره مخالفت روسیه با پیش‌نویس فعلی را دامن می‌زد؛ پیش‌نویسی که اتحادیه اروپا آماده کرده است.

ولی میخائیل اولیانوف یکشنبه این موضوع را رد کرد و به خبرنگاران گفت که متن را اتحادیه اروپا با رایزنی با همه طرف‌های مذاکره از جمله ایران، آمریکا و روسیه آماده کرده است.

به گفته او، جوزپ بورل مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا تغییراتی در این پیش‌نویس نسبت به چند ماه پیش ایجاد کرده که حاصل مشورت با ایران و دیگر طرف‌های مذاکره بوده است.

این حرف‌های آقای اولیانوف چندان با گفته‌های طرف‌های دیگر درباره موضع روسیه همخوانی ندارد و به نوعی این کشور را - حداقل در انظار عمومی - به حمایت از پیش‌نویس موجود متعهد می‌کند.

با وجود تمام این صحبت‌ها نه تنها چشم‌انداز رسیدن به توافق، بلکه نفس روند ادامه مذاکرات هم همچنان مبهم و نامعلوم است.

واقعیت این است که مناقشه هسته‌ای ایران در نهایت مسأله‌ای سیاسی است و اختلافات سیاسی معمولاً تنها با روش‌های فنی حل نمی‌شوند.