آشویتس؛ چگونه این اردوگاه مرگ به مرکز هولوکاست نازی‌ها تبدیل شد

۸۰ سال پیش نیروهای شوروی اردوگاه مرگ نازی‌ها در آشویتس-بیرکناو را آزاد کردند. برخی از آخرین بازماندگان این اردوگاه در روز ۲۷ ژانویه همراه با رهبران جهان در مراسم یادبود یک میلیون و ۱۰۰ هزار نفری که در این اردوگاه کشته شدند، شرکت می‌کنند.

اکثر بازماندگان اکنون در دهه ۹۰ زندگی خود هستند و ممکن است امسال آخرین سالی باشد که بتوانند در این مراسم شرکت کنند.

در طی چهار سال و نیم، آلمان نازی به صورت سیستماتیک حداقل یک میلیون و ۱۰۰ هزار نفر را در آشویتس که در جنوب لهستان اشغالی و نزدیک شهر اوشوینچیم واقع شده بود، به قتل رساند.

آشویتس مرکز تلاش نازی‌ها برای نابودی جمعیت یهودیان اروپا بود و حدود یک میلیون نفر از کسانی که در آنجا کشته شدند، یهودی بودند.

سایر قربانیان شامل اهالی لهستان و رومانی‌ و اسرای جنگی روس بودند.

هنگامی که ارتش سرخ در روز ۲۷ ژانویه ۱۹۴۵ وارد آشویتس شد، تنها حدود هفت هزار زندانی زنده مانده بودند. ده‌ها هزار نفر دیگر قبلا مجبور شده بودند هم‌زمان با عقب‌نشینی نازی‌ها به سوی غرب، در «راه‌پیمایی‌های مرگ» شرکت کنند.

پریمو لوی، زندانی ایتالیایی، در زمان ورود نیروهای شوروی به دلیل ابتلا به مخملک در بیمارستان اردوگاه بستری بود.

او بعدها در خاطرات هولوکاست خود با نام «آتش‌بس» نوشت: «آنها با نوعی شرم به جسدهای پراکنده، کلبه‌های خراب و معدود بازمانده‌های اردوگاه نگاه می‌کردند.»

«آنها نه با روی خوش با ما روبرو شدند و نه لبخند زدند. به نظر می‌رسید که نه‌تنها تحت تاثیر دلسوزی، بلکه به خاطر احساس گناه از وجود چنین جنایتی، دچار اندوه شده بودند.»

ایوان مارتینوشکین، سرباز روس، درباره آزادسازی این اردوگاه مرگ گفت: «ما انسان‌های لاغر، شکنجه‌شده و رنج‌کشیده را دیدیم. از نگاه آنها می‌توانستیم بفهمیم که از نجات از این جهنم خوشحال بودند.»

هولوکاست چه بود؟

وقتی نازی‌ها در سال ۱۹۳۳ در آلمان به قدرت رسیدند، شروع به سلب مالکیت، آزادی‌ها و حقوق قانونی یهودیان کردند. پس از تهاجم و اشغال لهستان در سال ۱۹۳۹، نازی‌ها یهودیان را از رایش سوم به بخش‌هایی از لهستان تبعید کردند و گتوهایی برای جداسازی آنها از بقیه جمعیت ایجاد کردند.

در سال ۱۹۴۱، هم‌زمان با حمله آلمان به اتحاد جماهیر شوروی، نازی‌ها کارزار نابودی یهودیان را با تمام قوا آغاز کردند. نازی‌ها حمله خود را جنگی نژادی میان آلمان و یهودیان، و همین طور جمعیت اسلاوها و کولی‌های رومانی توصیف می‌کردند.

گروه‌های نظامی آلمان به نام «آینزاتس‌گروپن» در سرزمین‌های تازه فتح‌شده شرق اروپا غیرنظامیان را قتل‌عام کردند. تا پایان سال ۱۹۴۱، آنها ۵۰۰ هزار نفر و تا سال ۱۹۴۵ حدود دو میلیون نفر - شامل یک میلیون و ۳۰۰ هزار یهودی - را کشتند.

پشت جبهه، فرماندهان نازی روش‌هایی را برای قتل‌عام دسته‌جمعی آزمایش می‌کردند. آنها نگران بودند که تیراندازی برای سربازانشان بیش از حد استرس‌زا باشد و به همین دلیل راه‌حل‌های دیگری برای کشتار ابداع کردند.

ون‌های آزمایشی گاز از اوایل سال ۱۹۳۹ برای کشتن افراد کم‌توان ذهنی در لهستان استفاده می‌شد. گاز سمی به محفظه‌ای بسته پمپ می‌شد تا افراد داخل آن خفه شوند. تا زمستان ۱۹۴۱، نازی‌ها نخستین اتاق گاز و کوره سوزاندن اجساد را در آشویتس ساختند.

در ژانویه ۱۹۴۲، رهبران نازی در کنفرانس وانزه گرد آمدند تا کشتار در سطح وسیع را هماهنگ کنند؛ آنچه آنها «راه‌ حل نهایی برای مسئله یهود» نامیدند. هدف آنها نابودی جمعیت یهودیان اروپا، یعنی ۱۱ میلیون نفر، از طریق نسل‌کشی و کار اجباری بود.

آشویتس چه بود؟

آشویتس در اصل یک پادگان ارتش لهستان در جنوب این کشور بود. آلمان نازی در سپتامبر ۱۹۳۹ لهستان را اشغال کرد و تا ماه مه ۱۹۴۰ این مکان را به بازداشتگاهی برای زندانیان سیاسی تبدیل کرد.

رودلف هوس، افسر نازی که فرمانده این اردوگاه شد، شعار «کار شما را آزاد می‌کند» را از اردوگاه دیگری در منطقه داخائو آلمان با خود آورد. این دروغ مشهور هنوز هم بر سردر ورودی اردوگاهی که به «آشویتس یک» معروف شد، باقی مانده است.

با ادامه جنگ و هولوکاست، نازی‌ها این مکان را بسیار گسترش داد.

نخستین افرادی که در سپتامبر سال ۱۹۴۱ به اتاق‌های گاز فرستاده شدند، گروهی از زندانیان لهستانی و روسی بودند.

یک ماه بعد، ساخت اردوگاه جدید آشویتس۲-بیرکناو آغاز شد. این مکان به محل اتاق‌های گاز عظیمی تبدیل شد که صدها هزار نفر تا نوامبر ۱۹۴۴ در آنجا به قتل رسیدند و کوره‌هایی که اجسادشان در آن سوزانده می‌شد.

بیرکناو به بزرگ‌ترین اردوگاه از شش اردوگاه مرگ نازی‌ها تبدیل شد. سه اردوگاه دیگر در بلزک، سوبیبور و تربلینکا نیز در سال ۱۹۴۲ تکمیل شدند.

نخستین گروه از یهودیان که در مارس ۱۹۴۲ به «آشویتس ۲-بیرکناو» منتقل شدند، شامل ۹۹۹ زن و دختر از اسلواکی بود. بلافاصله پس از آن، تبعیدی‌هایی از فرانسه به آنجا فرستاده شدند و بعدها یهودیان هلند و بلژیک را نیز به این اردوگاه فرستادند. تا سال ۱۹۴۴، روزانه ۱۲ هزار یهودی در این اردوگاه به قتل می‌رسیدند.

شرکت مواد شیمیایی آلمانی به نام «ای‌گه فاربن» یک کارخانه تولید لاستیک مصنوعی در «آشویتس ۳-مونوویتس» ساخت و اداره کرد. سایر شرکت‌های خصوصی مانند کروپ و زیمنس-شوکرت نیز در نزدیکی اردوگاه کارخانه‌هایی را راه‌اندازی کردند تا از زندانیان به عنوان نیروی کار اجباری استفاده کنند. پریمو لوی و الی ویزل، برنده جایزه نوبل، هر دو از اردوگاه مونوویتس جان سالم به در بردند.

زمانی که آشویتس سرانجام آزاد شد، بیش از ۴۰ اردوگاه و زیرمجموعه‌های اردوگاهی داشت.

در آشویتس چه اتفاقی می‌افتاد؟

مردم از سراسر اروپا در واگن‌های حمل دام که بدون پنجره، توالت، صندلی یا غذا بود، به آشویتس منتقل می‌شدند.

در آنجا آنها به دو گروه تقسیم می‌شدند: کسانی که می‌توانستند کار کنند و کسانی که قرار بود فورا کشته شوند.

به گروه دوم دستور داده می‌شد تا کاملا برهنه شوند و برای «شپش‌زدایی» به زیر دوش‌ها فرستاده شوند؛ این اصطلاحی بود که برای اتاق‌های گاز استفاده می‌شد.

نگهبانان از جایی که به اصطلاح «موسسه بهداشتی» نامیده می‌شد، گلوله‌های گاز قوی سایکلون-ب را به داخل اتاق‌های مهر و موم شده می‌انداختند و منتظر می‌ماندند تا افراد بمیرند. این فرآیند حدود ۲۰ دقیقه طول می‌کشید. حتی دیوارهای ضخیم هم نمی‌توانستند فریادهای کسانی را که در حال خفگی بودند، پنهان کنند.

سپس «زوندرکوماندوها» -زندانیان دیگری که معمولا یهودی بودند و به انتخاب میان کار اجباری برای نگهبانان یا مرگ وادار شده بودند- عضوهای مصنوعی، عینک‌، مو و دندان‌ اجساد را جدا می‌کردند و سپس آنها را به سوی کوره‌های سوزاندن می‌کشیدند. خاکستر اجساد دفن یا به عنوان کود استفاده می‌شد.

وسایل کسانی که در اتاق‌های گاز کشته شده بودند و همچنین وسایل کسانی که برای کار اجباری فرستاده شده بودند، برای جداسازی به بخشی از اردوگاه منتقل می‌شد که با نام «کانادا» شناخته می‌شد؛ به این دلیل که این کشور به عنوان سرزمین فراوانی دیده می‌شد.

قربانیان چه کسانی بودند؟

نگهبانان اس‌اس برای پنهان کردن جنایات خود، با نزدیک شدن نیروهای شوروی تلاش کردند انبوهی از اسناد مربوط به سوابق زندانیان را نابود کنند. این کار شناسایی تعداد دقیق قربانیان را دشوار کرد.

مطالعات دانشگاهی نشان داد که در مجموع نزدیک به یک میلیون و ۳۰۰ هزار نفر به آشویتس منتقل شده بودند. حدود یک میلیون و ۱۰۰ هزار نفر از آنها در این اردوگاه جان باختند.

اکثریت قریب به اتفاق قربانیان را یهودیان ساکن کشورهای اروپایی تحت کنترل نازی‌هاتشکیل می‌دادند. حدود یک میلیون یهودی در آشویتس به قتل رسیدند.

یک نمونه خاص، جمعیت یهودیان مجارستان بود. در فاصله تنها دو ماه، بین ماه مه و ژوئیه ۱۹۴۴، مجارستان ۴۲۰ هزار نفر از ۴۳۷ هزار جمعیت یهودی خود را به آشویتس فرستاد.

ده‌ها هزار یهودی مجارستانی هر روز به آشویتس فرستاده می‌شدند. سه چهارم آنها در بدو ورود کشته می‌شدند.

حدود ۷۵ هزار غیرنظامی لهستانی، ۱۵ هزار اسیر جنگی شوروی، ۲۵ هزار نفر از قومیت‌های روما و سینتی، همچنین شاهدان یهوه، همجنس‌گرایان و زندانیان سیاسی نیز در مجموعه اردوگاه‌های آشویتس به دست دولت آلمان به قتل رسیدند.

بعد از آزادی آشویتس چه اتفاقی افتاد؟

مقام‌های آلمانی در اواخر سال ۱۹۴۴ با پیشروی نیروهای شوروی دستور توقف استفاده از اتاق‌های گاز و تخریب آنها و کوره‌های سوزاندن اجساد را صادر کردند. ذخایر اموال مسروقه در بخش «کانادا» نیز اندکی بعد به آلمان فرستاده شد.

مقام‌های نازی‌ برای از بین بردن شواهد جنایات خود دستور دادند ۵۶ هزار زندانی باقی‌مانده با پای پیاده به اردوگاه‌های دیگر در غرب، مانند برگن-بلزن، داخائو و زاکسن‌هاوزن، فرستاده شوند. کسانی که برای راه رفتن بیش از حد بیمار بودند، در اردوگاه رها شدند. هر کس که در طول مسیر عقب می‌ماند، کشته می‌شد.

زمانی که نیروهای شوروی در ۲۷ ژانویه ۱۹۴۵ وارد اردوگاه شدند، تنها چند هزار بازمانده یافتند، همراه با صدها هزار لباس و چندین تُن موی انسانی. سربازان بعدا به یاد می‌آوردند که مجبور بودند برخی از بازماندگان را قانع کنند که نازی‌ها واقعا رفته‌اند.

الی ویزل بعدها در سخنرانی‌ خود در پنجاهمین سالگرد آزادی اردوگاه گفت: «جنایات نازی‌ها در آشویتس تغییری در ابعادی کیهانی ایجاد کرد که بر رویاها و تلاش‌های بشر تاثیر گذاشت.»

او افزود: «پس از آشویتس، وضعیت انسان دیگر هرگز مانند قبل نیست. پس از آشویتس، هیچ چیز دیگر مانند قبل نخواهد بود.»