بخشنامه دولت هند در ممنوعیت ورود کتاب آیات شیطانی «ممکن است دیگر معتبر نباشد»

آیا واردات کتاب آیات شیطانی نوشته سر سلمان رشدی به هند قانونی است؟

پس از آنکه دادگاه عالی دهلی در این هفته گفت که بخشنامه ممنوعیت واردات این کتاب ممکن است دیگر معتبر نباشد زیرا دولت نمی‌تواند آن را پیدا کند، این سئوال باعث ابهام و تعجب کارشناسان حقوقی شده است.

ممنوعیت ورود کتاب آیات شیطانی به هند در سال ۱۹۸۸ صادر شد.

آیات شیطانی که برخی مسلمانان از آن به عنوان یک اثر کفرآمیز انتقاد کرده بودند، کوتاه مدتی پس از انتشار، در هند ممنوع شد و اعتراضات جهانی را برانگیخت. آیت‌الله خمینی رهبر ایران در سال ۱۹۸۹ فتوایی صادر کرد و خواستار ترور سلمان رشدی شد.

این فتوا نویسنده هندی‌الاصل برنده جایزه بوکر را مجبور کرد نزدیک به یک دهه به زندگی مخفی روی بیاورد.

اگرچه این کتاب رسما در هند ممنوع است، اما برخی از کارشناسان حقوقی اکنون معتقدند که می‌توان آن را وارد کرد مگر اینکه دولت این ممنوعیت را مجددا تأیید کند. در مقابل، برخی دیگر هشدار می‌دهند که ممکن است همچنان موانع عملی وجود داشته باشد.

ممنوعیت این کتاب پس از آن بررسی شد که سندیپان خان، یکی از ساکنان ایالت بنگال غربی، در صدد خرید آن برآمد اما متوجه شد که این کتاب در هند چاپ نشده است و امکان واردات آن هم وجود ندارد.

در سال ۲۰۱۷، او با تسلیم دادخواست حق دسترسی به اطلاعات خواستار ملاحظه بخشنامه رسمی ممنوعیت واردات کتاب شد، اما او را به ادارات مختلف ارجاع دادند بی آنکه کسی بتواند این بخشنامه را پیدا کند.

خان در سال ۲۰۱۹، موضوع را به دادگاه عالی دهلی ارجاع داد و استدلال کرد که این ممنوعیت به معنی محدودیت آزادی او برای مطالعه است.

در طول پنج سال گذشته و با وجود اینکه گمرک هند دارای سابقه بخشنامه‌های مشابه از سال ۱۹۶۸ به این سو بوده است، اما ادارات دولتی نتوانسته‌اند این بخشنامه به خصوص را ارائه دهند.

سرانجام، روز ۵ نوامبر، دادگاه اعلام کرد که هیچ گزینه‌ای جز این ندارد که «فرض کند» که بخشنامه ممنوعیت این کتاب وجود ندارد و در نتیجه، دادگاه قادر به ارزیابی اعتبار آن نیست.

این پرونده یک پرسش گیج‌کننده را همراه آورده است: اگر کسی نتواند هیچ نسخه‌ای از یک بخشنامه دولتی را پیدا کند، آیا این بخشنامه معتبر است؟

پاسخ ساده این است که ما هنوز جواب آن را نمی‌دانیم.

دادگاه روشن نکرده است که آیا این کتاب در هند قابل دسترسی هست یا نیست، اما به آقای خان توصیه کرده است که تمامی گزینه‌های قانونی را برای دسترسی به آن دنبال کند.

اودیام موخرجی، وکیل آقای خان، به بی‌بی‌سی گفت که ادارات دولت فدرال نیز در برابر این سئوال دادگاه نمی‌توانند پاسخ روشنی ارائه دهند.

مادان لوکور، قاضی سابق دادگاه عالی گفته است: «من هرگز با چنین موردی برخورد نکرده‌ام.»

اما از نظر او، اگر بخشنامه پیدا نشود «از نظر فنی ممنوعیتی برای واردات آن وجود ندارد» و کتاب را می‌توان وارد کرد.

آقای لوکور افزود: «با این حال، دولت ممکن است یک بخشنامه جدید [ممنوعیت واردات کتاب] را تصویب کند» زیرا دادگاه این ممنوعیت را مغایر قانون اساسی اعلام نکرده بلکه فقط گفته است که این بخشنامه وجود ندارد.

آقای موخرجی استدلال کرد که در حال حاضر چون «هیچ مانع قانونی وجود ندارد»، می‌توان این کتاب را وارد کرد.

با این حال، برخی از کارشناسان حقوقی با این نظر مخالف هستند.

راجو راماچاندران، وکیل مدافع ارشد، گفته است که این نظر را «کمی افراطی» می‌داند.

به گفته او «کل آنچه دادگاه عالی می‌گوید این است که این دادخواست به خصوص قابل رسیدگی نیست زیرا موضوع اصلی آن یعنی بخشنامه ممنوعیت، پیدا نشده است ولی حق واردات کتاب را به خواهان نداده است.»

سانجی هگده، یک وکیل ارشد دیگر گفته است که اگر «کسی آنقدر شهامت داشت که آن را چاپ کند» می‌توانست این کتاب را در هند منتشر کند، زیرا بخشنامه مورد اشاره واردات را ممنوع کرده بود نه چاپ و انتشار داخلی آن را.

وی افزوده است «البته با توجه به همه جوانب، کسی مایل به چاپ آن در هند نبوده است.»

در سال ۲۰۱۲، دولت ایالت راجستان در صدد صدور حکم بازداشت چهار نویسنده هندی به نام‌های هاری کونزرو، روچیر جوشی، آمیتاوا کومار و جیت تایل برآمد زیرا آنها قطعاتی از کتاب را از اینترنت برداشته و در یک جشنواره ادبی در یکی از شهرهای ایالت خوانده بودند.

در آن زمان بسیاری از کارشناسان حقوقی بر این عقیده بودند که دانلود کتابی که واردات آن ممنوع شده است را نمی‌توان جرم دانست هرچند یافتن نسخه‌های آنلاین کتاب هم در هند به سختی امکاپذیر بود.

سلمان رشدی، ۷۶ ساله، همچنان به دلیل ابراز صریح دیدگاه خود در مورد اسلام با تهدید روبرو است.

در سال ۲۰۲۲، در یک گردهمایی فرهنگی در نیویورک، یک فرد مهاجم به او در روی صحنه حمله و با ۱۰ ضربه چاقو او را زخمی کرد. در این واقعه، رشدی یک چشم خود را از دست داد و شش هفته در بیمارستان بستری بود.

شخص مهاجم به نام هادی مطر به اقدام برای قتل متهم شده است.

سلمان رشدی در کتاب خاطرات خود که اخیرا منتشر شده از واکنش به کتابش انتقاد و خاطرنشان کرده است که «هیچ نهاد مسئولی [در هند] این کتاب را بررسی نکرده و کتاب در هیچ روند قضایی معتبری ارزیابی نشده است.»