چهل و پنج سال تلاش برای افتتاح بند سلما در غرب افغانستان

قرنها پیش، طریقۀ چشتیه در سلوک صوفیانه، راهش را به سوی هند باز کرد، و با گذشت زمان، میلیونها پیرو را به خود جلب کرد؛ چشت از همینجاست که برای میلیونها شهروند هند، نامی آشناست.

کسی اما نمی‌دانست که روستای گمنام 'سلما' در نزدیکی ولسوالی چشت – زادگاه طریقۀ چشتیه – بار دیگر دوستیِ افغان – هند را با خط درشت رقم می‌زند.

بند (سد) دوستیِ افغان- هند موسوم به 'بند سلما' که چهار دهه پیش نخستین گامها برای اعمار آن برداشته شده بود، حالا به ثمر نشسته است.

بند سلما در ۱۷۶ کیلومتری شرق هرات- در ولسوالی چشت شریف بر فراز هریرود ساخته شده است.

این بند که به صورت رسمی حالا به بند دوستیِ افغان- هند مسما شده، سه کیلومتر عرض، ۲۰ کیلومتر طول و ۱۰۷ متر ارتفاع دارد. کاسۀ این بند ظرفیت ذخیرۀ ۶۴۰ میلیون متر مکعب آب را دارا است.

نخستین گامها به سوی سلما

مطالعات فنی و تفصیلی بند سلما در سال ۱۳۵۱ و کار عملی ساخت بند، برای نخستین بار در سال ۱۳۵۵ خورشیدی شروع شد.

آن زمان، قرار بر این بود که این بند به هزینۀ هفتاد و چهار میلیون دلار، ساخته شود. مبلغی که ۵۵ میلیون آن قرار بود به صورت قرضه از سوی دولت عربستان سعودی پرداخته شود و بقیه از بودجۀ دولت افغانستان تأمین شود.

این بند غول آسا با کوشش‌های محمد داوود، نخستین رئیس جمهوری افغانستان، می‌رفت تا کم‌کم شکل بگیرد و تا سال ۱۳۶۱ خورشیدی باید به بهره‌برداری می‌رسید. اما هیولای جنگ وارد میدان شد، نه تنها کار این پروژه زیربنایی و حیاتی را متوقف کرد که بسیاری از زیرساخت‌های از قبل ساخته شده را نیز با خاک یکسان کرد.

سلمای پس از طالبان

هند از سال‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۵ خورشیدی، نقش مهمی در انجام مطالعات فنی دربارۀ بند سلما داشت.

هرچند آن زمان یک شرکت خصوصی هندی وارد عمل شده بود، اما در سال ۱۳۸۴ خورشیدی، موافقت‌نامۀ رسمی بین دولت‌های افغانستان و هند به امضا رسید.

موافقت‌نامه‌ای که بر بنیاد آن هند متعهد بود که به تنهایی و از محل کمک‌های بلاعوض آن کشور به افغانستان، بند سلما را بسازد.

در سال ۲۰۰۶ میلادی بود که کار عملاً شروع شد. کاری که باید در سه سال به انجام می‌رسید، آن هم به هزینۀ کمتر از ۱۰۰ میلیون دلار.

لیکن آنچه که به صورت مشکلات فنی خوانده می‌شود، نه تنها این پروژه بزرگ را با چند سال تأخیر روبرو کرد، بلکه هزینۀ آن را نیز به حدود ۳۰۰ میلیون دلار افزایش داد.

از عرق تا خون

بسیاری از پروژه‌های مهم و حیاتی که ساخت آن سالها زمان می‌برد و به پایان بردن آن نیاز به استخدام شمار زیادی از کارگران دارد، معمولاً کم و بیش با تلفات انسانی ناشی از حوادث تصادفی در جریان کار همراه می‌شود.

بند سلما چیزی نیست که تنها با عرق‌ریزی ساخته شده باشد. در چند سال اخیر چندین بار افراد مسلح ناشناس، بر محافظان این بند حمله کردند. حملاتی که گاه تلفاتی هم در پی داشته است.

هیچ فرد یا گروهی اما مسئولیت این حملات را بر عهده نگرفته است.

از این پس هم قرار است شماری از نیروهای امنیتی به صورت دایمی، به محافظت این بند گماشته شوند.

برای مدیریت این بند هم شماری از مهندسان افغان از سوی کارشناسان هندی، آموزش‌های لازم را دیده‌اند و به گفته مقام‌های افغان، یک گروه ۳۰ نفری مهندسان افغان آماده تحویل‌گیری این بند شده‌اند.

چرا سلما برای افغانستان مهم است؟

ساخت بند سلما از بزرگترین برنامه‌های زیربنایی افغانستان است که در چند دهۀ اخیر و بحرانی این کشور به ثمر نشسته است.

این بند می‌تواند آب کافی برای دوصد هزار جریب زمین را از ولسوالی چشت شریف در شرق هرات تا منطقۀ ذوالفقار در مرز ایران تأمین کند.

وزارت انرژی و آب افغانستان گفته، پیش از این به علت فقدان چنین بندی، بسیاری‌ها از منبع آب زیرزمینی استفاده می‌کردند چیزی که منابع آب زیرزمینی را به شدت تهدید می‌کرد.

حالا دولت افغانستان قادر شده که بخشی از آب‌های هریرود را کنترل کند.

با آنکه بند سلما بیشتر برای زراعت حیاتی است، اما با تولید ۴۲ مگاوات برق، بخشی از برق مورد نیاز شهر هرات را نیز حالا رفع می‌کند.

این بند سه توربین دارد و هر توربین آن ۱۴ مگاوات برق تولید می‌کند.

مقام‌های دولت افغانستان می‌گویند در نظر دارند که تا یک و نیم سال دیگر، برای ۴ ولسوالی که در مسیر چشت تا شهر هرات موقعیت دارند، مثل چشت، اوبی، کرخ و پشتون زرغون، به نصب مراکز توزیع برق، روشنایی ببرند.

سلما و همسایگان

تصور می‌شود که بهره‌برداری از سلما چیزی نیست که برخی از کشور‌های همسایه افغانستان از آن خشنود باشند.

با آنکه پاکستان به صورت علنی با ساخت این بند مخالفتی نشان نداده، لیکن در محافل سیاسی و گاه در فضای مجازی، تبصره‌ها و انتقاداتی در مورد ناخشنودی پاکستان از نقش هند در اجرای چنین برنامه‌های زیربنایی در افغانستان مطرح می‌شود.

ایران – همسایۀ غربی افغانستان – اما نگرانی‌اش را از ساخت این بند پنهان نکرده است.

ایران که برای تأمین آب مناطق شرقی این کشور، بر آب هریرود حساب باز کرده، حالا پی برده که با ساخته‌شدن این بند، بخشی از آبی که از همین مسیر به این کشور وارد می‌شد، دیگر در کنترل دولت افغانستان است.

در برخی از رسانه‌های ایران آمار‌های تخمینی هم در این مورد ارائه و گفته شده که در صورت ساخته‌شدن سد سلما، میزان جریان آب هریرود به سمت ایران "۷۳ درصد کاهش پیدا می‌یابد".

بر اساس گزارش‌ها، حتی در تازه‌ترین دیدار محمد اشرف غنی، رئیس جمهور افغانستان، و آیت‌الله خامنه‌ای رهبر ایران، مساله‎ی "آب" مورد بحث قرار گرفته است.

بر اساس گزارش‌ها، رئیس جمهوری افغانستان در این دیدار گفته که بزودی هیاتی برای بررسی این موضوع و تنظیم آب براساس قوانین بین‌المللی به کار می‌گمارد.