دانشجوی دانشگاه کابل: مجبورم لباس شوخ و شنگ نپوشم

زندگی برای زن امروز افغانستان با زن سیزده سال گذشته کاملا تغییر کرده است. گرچه این تغییر سراسری نیست، محدود است و گاهی نمایشی.

آمار و ارقام نیز اثباتی بر بهبود وضعیت است. سیزده سال پیش در زمان طالبان هیچ دختری به مکتب یا دانشگاه نمی‌رفت اما اکنون میلیون‌ها دختر در مکاتب و هزاران دختر در دانشگاه مشغول درس خواندن هستند.

شاید تحصیل و باسواد شدن یکی از راه‌های اصلی برای تغییر جامعه باشد. اما زنان افغان تا چه اندازه می‌توانند تحصیل کنند؟

در بسیاری از نقاط افغانستان هنوز هم دختران اگر به مکتب بروند، فقط می‌توانند تحصیلات خود را تا دوره ابتدایی کامل کنند. کمتر خانواده‌ای اجازه می‌دهد دخترش تا پایان مقطع لیسه (دبیرستان) یعنی کلاس دوازدهم درس بخواند.

در این بین شماری از دختران به خصوص در شهرهای بزرگ شانس می‌یابند که به دانشگاه راه پیدا کنند اما "زن بودن" پیمودن این راه را سخت‌تر می‌کند.

این شغل برای تو 'مناسب' نیست

هرچند بر اساس قانون حق انتخاب رشته تحصیلی در امتحان ورودی دانشگاه، هیچ محدودیتی برای زنان افغان در انتخاب رشته وجود ندارد، اما در واقعیت امر، این میدان برای زنان کاملا باز نیست.

خانواده‌ها و در کنار آن فرهنگ حاکم بر جامعه رشته‌های خاصی را برای دختران مناسب می‌دانند. معلمی در رشته‌های مختلف و پزشکی از رشته‌های مورد علاقه خانواده‌ها برای دختران است. رشته‌هایی که بیشتر با زنان سر و کار داشته باشد و از محیط مردانه دور باشند.

رشته‌هایی مثل مهندسی ساختمان، معدن، برق و در شرایطی حتی سیاست و حقوق و خبرنگاری مردانه محسوب می‌شوند و شمار دانشجویان زن در این رشته‌ها محدود و گاهی انگشت‌شمار است. زیرا باور عامه این است که زنان توانمندی ایفای نقش مناسب را در این بخش ندارند و مهندسی، وکیل مدافع شدن، قاضی شدن، خبرنگار یا گوینده رادیو و تلویزیون بودن نقش‌های منفی برای زن است.

بر اساس فهرست قبول‌شدگان در دانشگاه‌های افغانستان در سال ۱۳۹۳، در دپارتمان انجینری (مهندسی) دانشگاه کابل از بین ۵۰ دانشجوی تازه تنها هفت نفر زن هستند.

جزیره‌های پرفاصله دختران و پسران

به استثنای دانشکده‌هایی مثل تربیت معلم که اکثر دانشجویان آنها را دختران تشکیل می‌دهند، در سایر رشته‌های دانشگاهی، صنف‌های (کلاس‌های) درسی با تعداد محدودی از دختران برگزار می‌شود، مخصوصا در شیفت‌های شبانه تعداد این دختران به مراتب کمتر از کلاس‌های روزانه است. مشکلات امنیتی و اجتماعی و خانوادگی دلیل این وضعیت است.

حمیده فارغ التحصیل رشته حقوق و علوم سیاسی از دانشگاه کابل می‌گوید در کلاس درسی آنها در شیفت شبانه، در بین ۷۰ دانشجو تنها چهار دانشجوی زن حضور داشتند.

حضور کم‌رنگ دختران در دانشکده‌های مختلف باعث می‌شود که دختران مرکز توجه استادان و سایر دانشجویان پسر قرار بگیرند؛ آنها کمتر در فعالیت‌های صنفی سهم جدی می‌گیرند، در ساعات بین درسی ترجیح می‌دهند که در صنف باقی بمانند و بیرون نروند. دایره روابط دختران در دانشگاه با پسران محدود است و در گروه‌های دخترانه و پسرانه درس می‌خوانند.

حمیده می‌گوید که او و سه همکلاسی خود، تمام ساعات تفریح را داخل کلاس بودند و معمولا در کارهای گروهی در جمع خودشان کار می‌کردند.

فضای تحصیل بران دختران تنگ می‌شود آن‌هم وقتی شخصی‌ترین مسایل مثل پوشش دختران، گفتارشان، روابطشان با استاد و دانشجویان پسر مورد توجه دیگران قرار می‌گیرد و سایرین به دنبال گرفتن نقطه ضعف از آنان هستند.

آمنه دانشجو رشته خبرنگاری در دانشگاه کابل است. او می‌گوید مجبور است به خاطر جلب توجه نکردن در دانشگاه و محفوظ ماندن از آزار و اذیت بعضی دانشجویان پسر، لباس‌های بسیار شوخ و رنگی نپوشد.

او شاهد بوده که حتی یکی از استادان دینی در ساعت درسی، دختری را به خاطر پوشش در کلاس تحقیر کرده است.

یکی از مشکلات اساسی دختران در دانشگاه روبرو شدن با برخورد دوگانه استادان است. بعضی از استادان که هنوز هم تعصب و تبعیض بین زن و مرد را مدار برخوردهای خود قرار می‌دهند، سعی می‌کنند با سخت‌گیری و تحت فشار قرار دادن دختران در دوران تحصیل انگیزه آنان را برای ادامه تحصیل کم کرده یا از بین ببرند.

تحمل این تبعیض زمانی سخت‌تر می شود که موضوع سواستفاده‌های جنسی شماری از استادان از دانشجویان دختر به میان می‌آید. به دلیل نظارت نکردن بر تخلفات و هراس دختران از این‌که موقعیت اجتماعی آنها زیر سوال برود، این معضل کمتر پیگیری یا علنی می‌شود.

تجارب شخصی و داستان‌های زیادی از این موارد شنیده‌ام اما قربانیان حاضر نیستند که نام و نشانی از آنها در رسانه‌ها یاد شود. بسیاری از دانشجویان و استادان هم این مشکل را به خوبی درک می‌کنند اما نمی‌خواهند و نمی‌توانند آن را افشا کنند زیرا به دست آوردن سندی برای اثبات این قضیه کار بسیار دشواری است.

پایان تحصیل و مشکل کاریابی

سال‌های تحصیل در دانشگاه با همه مشکلاتش برای دختران بالاخره به پایان می‌رسد. یک تعداد ممکن است پیش از فارغ‌التحصیل شدن، خانه‌نشین شوند. عده‌ای هم ممکن است که بعد از فراغت به خاطر باورهای جامعه ترجیح بدهند که دیگر به کار یا تحصیل بیشتر فکر نکنند، ولی یک تعداد دیگر هستند که اراده استفاده از حق تحصیل و سندی را که با مشکلات زیاد حاصل کرده‌اند، دارند، بنابراین برای جذب شدن در نهادهای دولتی و غیردولتی شروع به تلاش می‌کنند.

مشکل کاریابی معضلی عام برای مرد و زن در افغانستان است. بعضی کارشناسان جویای کار می‌گویند کم‌تر تخصص و تحصیلات یک فرد ملاک است و بیشتر روابط بر ضوابط پیشی می‌گیرد.

اما گاهی این مشکل به خاطر زن بودن، بیشتر و سخت‌تر می‌شود. آنجا که بسیاری به این باورند که زن‌ها از عهده بسیاری از کارها برنمی‌آیند یا به دلیل زن بودن و مسایل جانبی چون ازدواج، مادر شدن و محدودیت‌های اجتماعی، آنطور که باید نمی‌توانند کار کنند. این باور سبب می‌شود بسیاری از دختران توانمند نتوانند پستی را که لایقش هستند به دست آورند.

هوسی، فارغ التحصیل رشته علوم کامپیوتر از دانشگاه کابل است. او می گوید که برای پست آی‌تی در موسسه‌ای درخواست و امتحان داد اما با وجود این که با درجه عالی از دانشگاه فارغ شده بود، موفق نشد این پست را به دست آورد.

او می‌گوید که روسای این موسسه در مصاحبه از او می پرسیدند چطور می‌تواند کامپیوترها و وسایل تکنیکی را جابه جا کند یا زمانی که نیاز است تا دیروقت در دفتر باقی بماند.

هوسی که بعدا مطلع شد در این پست یک مرد استخدام شده است، می‌گوید مسئولان این موسسه به توانمندی‌های او به خاطر زن بودنش، باور نداشته و او را استخدام نکردند.

آنچه برای رفع این معضل ضروری است بالابردن سطح آگاهی در مورد برابری جنسیتی زن و مرد است. ایجاد محیط امن کاری و درسی باعث خواهد شد خانواده‌ها به دخترانشان فرصت ادامه تحصیل و کار بدهند.