میراث بهداشت و درمان کرزی؛ خدمات وسیع اما بی‌کیفیت

همین‌که حامد کرزی قدرت پس از طالبان را در افغانستان در دست گرفت، کمک‌های جامعه جهانی به این کشور سرازیر شد.

در بخش بهداشت از آن زمان تا حالا که سیزده سال می‌گذرد، بیشتر از ۱ میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار آمریکایی به وزارت صحت عامه/بهداشت کمک داده شده. سازمان‌های بین‌المللی هم سالانه میلیون‌ها دلار را از نشانی خود در زمینه بهداشت و درمان در افغانستان مصرف می‌کنند.

اما در یکی از دشوارگذرترین نقاط کوهستانی بامیان خانواده‌ای زندگی می‌کند که کودک پنج ساله اش را "مفت" از دست داده است. یک بیماری ساده "جگرگوشه" لیلا را کشت و خانواده‌ای را داغدار کرد.

لیلا با شوهر بیمار و دو کودکش در قلب افغانستان زمستان‌های سختی را می‌گذراند. چهارسوی خانه‎‌ او حدود ۳۰۰ بامیانی دیگر مناظر زیبای طبیعی دارد اما در فصل سرما برای زندگی کردن در این منطقه باید قیمت زیادی پرداخت.

نزدیک ترین مرکز بهداشتی با محله "سرقول" که در مرکز بامیان است، پنج کیلومتر فاصله دارد. پسر لیلا سرما خورده بود و چون خانواده حتی پول کرایه راه را نداشت، از دنیا رفت.

من در یکی از زمستان ها سراغ لیلا رفتم و در حالی که اشک می‌ریخت و دو کودکش را در بغل گرفته بود گفت: "دکتر نداریم، موتر دور است که موتر بگیریم، اگر به موتر زنگ بزنیم هم سه چهار هزار (حدود صد دلار) از ما می‌خواهد که به شفاخانه یا کلینیک برساند. می‌گویی پیاده برویم؟ پیاده همین حالا هم که حرکت کنیم بعد از ظهر می رسیم و عصر نمی توانیم برگردیم، شب کجا بانیم؟ کاش که نادار نباشیم."

با وجودی که دولت عرضه خدمات اساسی بهداشتی را رایگان در اختیار مردم گذاشته اما لیلا برای انتقال دخترش به بیمارستان از نزدیکانش قرض/وام گرفته که هنوز بدهکار است. اگر پیاده بخواهد به بیمارستان برود، سرما جان خود و فرزندش را می‌گیرد.

اما دولت افغانستان دامنه مراکز صحی و کلینیک ها را به روستاهای افغانستان گسترش داده و می‌گوید که بعضی از جاها به دلیل شرایط خاص اقلیمی، امنیت و یا هم نبود جاده دست شان را کوتاه کرده است.

نبرد با مرگ

مثل لیلا در گوشه و کنار افغانستان صدها خانواده با مرگ می‌جنگند.

در بیمارستان مرکزی بامیان در یکی از اتاق‌های تک بستری دختری با بیماری سل بستری بود. مادرش زینب او را پانزده روز روستا به روستا از ولایت سرپل در شمال آورده بود. از او پرسیدم که چرا به مزارشریف یا جوزجان یا حداقل مرکز سرپل مراجعه نکرد، گفت: "راه بلخاب بسته بود و دیگر راه ها هم امنیت ندارند. از این کلینک به آن کلینیک تا به این جا رسیدیم و هفت روز است که در بامیان هستیم."

از روی‌کار آمدن حکومت جدید حدود دوازده سال می‌گذرد و حامد کرزی رئیس جمهوری افغانستان در چهار دور پیهم ریاست جمهوری اش با چند بخش از جمله بهداشت و درمان کارهای بزرگی کرده است.

دولت در این سال ها دست آوردهای خود را در عرصه بهداشت چشمگیر و با ده سال پیش غیرقابل مقایسه می داند. مقام‌های وزارت صحت عامه یا بهداشت افغانستان می‌گویند که ده دوازده سال پیش حتی همین مراکز بهداشتی هم در اختیار مردم نبود که حالا است.

ثریا دلیل وزیر صحت عامه افغانستان می‌گوید که این دست آوردها از طریق تطبیق برنامه‌هایی چون افزایش آموزش حرفه ای قابله ها، استخدام کارکنان صحی، تطبیق سرتاسری واکسن و بهبود دسترسی به آب آشامیدنی و تغذیه کودکان به میان آمده است.

با این حال همچنان افغان‌ها با نزدیک ترین مراکز بهداشتی در برخی از نقاط یک ساعت با پای پیاده فاصله دارند. اگر بیماری شانس بیاورد و از کمربندهای بین شهری طالبان بگذرد و به مرکز اساسی بهداشتی یا دست کم کلینکی برسد، هم بحث کیفیت و ظرفیت بیمارستان‌ها و مراکز صحی معضل دیگری است.

ناکامی‌های دولت در بهداشت و درمان

اما سازمان‌های غیردولتی فعال در بخش صحی انتظار بیشتری دارند. از جمله دفتر کودکان را نجات بدهید (Save The Children) که از سال ها در افغانستان برای بهبود وضعیت کودک و مادر کار می‌کند، می‌گوید دست آوردها هنوز قناعت بخش نیست.

محمد اکبر سباوون از مسئولان دفتر کودکان را نجات بدهید در کابل به بی‌بی‌سی گفت: "اگر چه وزارت صحت عامه تعدادی از کارمندان صحی را در سطح جامعه تربیت کرده است اما متاسفانه تعداد شان کافی نیست، در حدود سی هزار کارمند صحی تربیت شده در حالی که ضرورت است که در هر قریه و قصبه دو کارمند صحی یکی زن و یک مرد باید وجود می‌داشت."

وزارت بهداشت افغانستان نارسایی ها را می‌پذیرد اما آن را به ابعاد دیگری مرتبط می‌داند که به گفته خانم ثریا دلیل از توان وزارت صحت عامه بالاست.

ثریا دلیل وزیر بهداشت: "بُعد صحت در افغانستان بسیار کلان است، ما در دورترین نقاط حضور داریم، در جاهایی که سایر ماموران حکومتی حضور ندارند ما هستیم و این وسعت خدمات را نشان می‌دهد که در اکثر این جاها در سال های گذشته خدمات نبود اما حالا گسترش پیدا کرده است. بعضا زن و شوهر استخدام می‌کنیم که به یک محل افغانستان بفرستیم و مزد بلند می‌دهیم اما چون امنیت راه ها خراب است و در محلات سایر امکانات از جمله برق، جاده، آب آشامیدنی و برای کودکان مکتب نیست، کارکنان صحی از کار در محلات دور دست منصرف می‌شوند."

کیفیت درمان و خدمات

اما با وجودی که دولت افغانستان آمار مراکز بهداشتی، کارکنان صحی، دسترسی مردم به کلینیک ها را بلند برده اما کیفیت درمان و نحوه تداوی هنوز زیر سوال است.

در بسیاری از موارد بیماران در داخل افغانستان تشخیص و تداوی درست نمی‌شوند و این است که سالانه هزار نفر به کشورهای همسایه برای تداوی مجبور به سفر می‌شوند. میلیون‌ها افغانی پول از سرمایه مردم در بیرون خرج می‌شود و آن‌هایی که می‌روند دولت و بیمارستان های خصوصی تا هنوز نتوانسته اعتماد شان را جلب کند.

بحث گنجایش بیمارستان ها و مراکز بهداشتی دولتی نگرانی دیگری است که نهادهای دولتی را همواره با انتقاد رو به رو کرده است.

در بخش کودک بزرگترین بیمارستان بامیان که گنجایش ۳۲ کودک را داردT عمدتا حدود ۱۸۰ کودک بستری است و در هر تخت یک نفره سه کودک با مادرانشان زیر مراقبت اند. گنجایش بیمارستان هم ۱۰۵ بیمار است که به بیشتر از ۲۰۰ بستری می‌رسد.

بابر میلادیان سرطبیب شفاخانه مرکزی بامیان می‌گوید: شفاخانه دیگری مثل ما مجهز نیست که ما بیماران را به آن‌جا انتقال بدهیم. از دایکندی مریض داریم از سرپل و از ولایت میدان‌وردک و حتی از ولایت پروان هم به اینجا بیماران رجعت داده می‌شوند و سبب می‌شود که نتوانیم درست رسیدگی کنیم چون اکثرا اضافه تر از ظرفیت، بیمار بستر می‌کنیم.

احمد جان نعیم معاون وزارت بهداشت افغانستان نیز مشکلات موجود در جامعه افغانستان از جمله حساسیت های سنتی جامعه را مانع تطبیق برنامه های بهداشتی در افغانستان می‌داند و برای امحای این مشکلات به تقویت آموزش و پرورش، آگاهی دهی و افزایش کارکنان محلی بهداشتی تاکید می‌کند.

آگاهی و بلند رفتن سطح آموزش و پرورش، بهبود راه های مواصلاتی، افزایش مراکز صحی فرعی و سیار از کارهایی است که باید شود.

چالش های سال‌های بعد

با این همه حالا حامد کرزی نظام بهداشت و درمانی را به میراث می‌گذارد که در جهان از جمله ارزان‌ترین ها و همچنین بی‌کیفیت‌ترین ها است.

علاوه به این این میراث در سال‌های بعد هم برای حکومت‌های بعدی چالش‌های جدیدی ایجاد می‌کند که نیازمند اقدامات برنامه ریزی شده است.

ثریا دلیل وزیر صحت عامه افغانستان می‌گوید که در سال‌های بعد باید به نقش بیشتر بخش خصوصی در زمینه بهداشت و درمان کارهای اساسی شود. خانم دلیل تنفیذ مقرره مراکز بهداشتی و درمانی خصوصی را از مهمترین کارهای دوره ماموریت خود می‌داند و می‌گوید که در سال‌های آینده این مقرره و طرزالعمل‌ها و لوایح آن به غنامندی بیشتری نیازد دارد.

به نظر او پیشرفت‌ها فصل جدیدی از چالش ها را باز خواهد کرد از جمله افزایش میانگین عمر شهروندان افغانستان سبب افزایش بیماری های غیر ساری مثل سرطان‌ها، بیماری‌های قلبی و شکر خواهد شد که به توجه نیاز دارد.

مبارزه با سو تغذیه که بیش از پنجاه درصد کودکان در افغانستان به آن مبتلا اند و رساندن میزان مرگ و میر مادر و کودک از دیگر کارهایی است که در سال های آینده افغانستان را هرچه بیشتر به اهداف هزاره سوم نزدیک می‌کند.