نقش پررنگ شبکه‌های اجتماعی در انتخابات افغانستان

ساعت دوازده نیم چاشت است. نمایه اطلاع رسان در فیس بوک روشن می‌شود. می بینم یکی از دوستانم نوشته: "راکت پرانی بالای کمیسیون مستقل انتخابات". زنگ می‌زنم و با کنایه می پرسم: زنده هستی؟ می گوید: بخیر گذشت. جمله اش تمام ناشده، آواز دومین انفجار به گوش می رسد. باز می پرسم خوب هستی؟ جواب نمی‌دهد، تکرار می کنم، خوب هستی؟ وحشتزده می گوید: فکر کنم به ساختمان دفتر ما اصابت کرد.

آن لحظه فاصله من از دفتر مرکزی کمیسیون مستقل انتخابات بیش از ده کیلومتر بود. ولی فاصله اطلاع یافتنم به وسیله فیسبوک از نخستین شلیک راکت بالای کمیسیون فقط یک دقیقه بود. این بدین معنی است که نقش رسانه‌های اجتماعی امروزه در افغانستان برای کاربران انترنت غیر قابل چشم پوشی است.

آخرین آمارها نشان می دهد با آغاز سال ۲۰۱۴ میلادی رقم کاربران انترنت در افغانستان به سه میلیون نفر رسیده است، که از این جمله ۷۴ درصد آنان عضو شبکه‌های اجتماعی نیز هستند.

پررنگ تر از ابزارهای ارتباطی دیگر

از میان هشت نامزدی که بر سر احراز کرسی ریاست جمهوری با هم رقابت می‌کنند، تنها نمایه‌های فیسبوک چهار تن شان بیشتر از یک میلیون لایک دارد. طی دو ماه گذشته نقش فیسبوک و تویتر در مبارزات انتخاباتی افغانستان پر رنگ تر از تمامی ابزار های ارتباطی بوده است.

در گذشته نهادهای دولتی، سازمان‌ها و افراد برای رسانیدن پیام خود به مردم، اغلب با فرستادن ایمیل به خبرنگاران و رسانه‌ها در تماس بودند ولی با بالا گرفتن تب و تاب مبارزات انتخاباتی دیده می‌شود، فرستادن ایمیل اهمیت پیشین خود را از دست داده و به جای آن اطلاع رسانی از طریق فیسبوک و تویتر پیشی گرفته است.

این شیوه اطلاع رسانی، بر خلاف صادر کردن اعلامیه‌های مطبوعاتی و ادبیات رسمی که در آن‌ها کار گرفته می‌شد، هم از لحاظ زمانی بسیار وقت گیر بود و هم تعامل دو جانبه با مخاطب در سطح بسیار پایینی قرار داشت. اما اکنون نامزدان ریاست جمهوری از آنچه بر سر شان می‌گذرد و آنچه انجام می‌دهند لحظه به لحظه با مخاطبان خود در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک می‌گذارند و مخاطبان نیز دیدگاه‌های خود را ابراز می دارند.

به نظر می رسد انتخابات ۹۳ جایگاه کاربرد شبکه‌های اجتماعی را در مناسبات رسانه‌ای افغانستان از بنیاد، دارد متحول می‌سازد. نامزدان ریاست جمهوری و شوراهای ولایتی، کمیسیون مستقل انتخابات، رسانه‌های گروهی، مردم - به خصوص نسل جوان و دولت، همه به سوی فیسبوک و تویتر رو آورده اند. در واقع نبض اطلاعاتی جامعه دارد تحت کنترل شبکه های اجتماعی در می‌آید.

تاثیر شبکه‌های اجتماعی روی مناسبات سیاسی و اجتماعی افغانستان آن گونه که این شبکه‌ها در کشورهایی مانند بریتانیا و ایالات متحده امریکا می‌گذارد، فاصله زیاد دارد ولی مبارزات انتخابات پیش‌رو نشان داد که استعداد جامعه افغانستان برای رفتن به سوی یک جامعه انفورماتیک در سطح رضایت بخشی است. جامعه‌‌ای که در آن اطلاعات از انحصار دولت و قدرتمندان کشیده می‌شود و به سرمایه اجتماعی تبدیل می‌شود؛ در چنین جامعه‌ای مردم، دولت، سازمان‌ها و نهادهای مدنی همه در پدید آوردن، پخش و اخذ اطلاعات به طور عادلانه سهیم می‌باشند.

گسترش سریع استفاده از شبکه‌های اجتماعی در افغانستان، در عین حال که نبض اطلاعاتی جامعه را به مسیر بهتری سوق داده است، بخشی از اخلاقیات مبتذل سیاسی و اجتماعی مانند تهمت بستن، هتک حرمت، افتراء، وارد شدن به حریم خصوصی افراد، دروغ گویی، جعل و تذویر جامعه را وارد ادبیات شبکه‌های اجتماعی کرده است. ده ها نمونه از نقض موازین اخلاقی استفاده از شبکه‌های اجتماعی را می‌توان سراغ کرد، که هم از سوی ستادهای انتخاباتی و هم از سوی مردم در شبکه‌های اجتماعی به کار گرفته شده است.

جوانان؛ بازیگران اصلی

هر چند بیشترین استفاده از شبکه‌های اجتماعی توسط نامزدان ریاست جمهوری، دولت، نهادهای مدنی و رسانه ها در کارزارهای انتخاباتی صورت می‌گیرد ولی گردانندگان و مخاطبان اصلی این شبکه‌ها نسل جوان افغانستان است. بر بنیاد آمارها بالای ۶۰ درصد جمعیت کشور را جوانان تشکیل می‌دهند و این ویژگی کاربران شبکه‌های اجتماعی دورنمای کار این شبکه ها را بسیار روشن جلوه می‌دهد. سال‌های پیش رو سال‌های شگوفایی فعالیت شبکه‌های اجتماعی در افغانستان خواهد بود که توسط یک نسل بیدار و توانمند مدیریت می شود.

به تعبیر یکی از رهبران فقید افغانستان "جوانان فیسبوکی" اقتدار جامعه را در دست خواهند داشت. اما برخلاف بار معنایی "جوانان فیسبوکی" که در آن زمان مطرح شد، فعالان شبکه های اجتماعی - تحصیل یافته‌ها، رهبران، مدیران، ورزشکاران، سیاستمداران، دانشمندان، دانشجویان و در کل گردانندگان اصلی جامعه خواهند بود.