موزه جنگ افزارهایی‌که موزه کابل را بر باد داد

جنگ در افغانستان بخش مهمی تاریخ این کشور را تشکیل می‌دهد.، جنگ در همه دوره‌های تاریخی این کشور یا گرم یا سرد جریان داشته. در کنار جنگ‌های افغانستان با کشورهای خارجی، در داخل نیز معمولا تا حالا انتقال قدرت صلح آمیز نبوده است.

در قرن‌های اخیر جنگ‌های خونین ۱۷۵ سال پیش با انگلیس، در تاریخ معاصر افغانستان جنگ‌های این کشور در برابر اشغال ارتش سرخ شوروی و در ادامه جنگ‌های داخلی و امروز هم نبرد نیروهای ائتلاف بین‌المللی برای جنگ در برابر طالبان صفحات زیاد تاریخ افغانستان را به خود اختصاص داده است.

جنگ‌های معاصر افغانستان اما در کنار سایر تبعات، گنجینه‌های ارزشمند تاریخی و داشته‌های باستانی این کشور را هم نیست و نابود کرده‌است. در اثر این جنگ‌ها تنها در یک مورد مشخص موزه ملی افغانستان هفتاد درصد داشته‌های منحصر به فرد و ارزشمند خود را از دست داد.

اما در افغانستان افرادی هم هستند که از این جنگ‌‎ها به طور جالبی انتقام گرفته‌اند. جنگ ابزارهای جنگ‌هایی که برای ویرانی آثار باستانی و موزه‌های بزرگ افغانستان استفاده شده بود را در موزه های جنگی به نمایش کشیده‌اند.

موزه جنگ افزارهایی که 'افغانستان را ویران کرد'

در کنار پنج موزه دولتی در افغانستان دو موزه خصوصی هم در سال های بعد از سقوط گروه طالبان در این کشور شروع به فعالیت کرده‌اند.

موزه خصوصی "اومر" (OMAR) در کابل، ۱۵۰۰ اثر جنگی را به نمایش گذاشته است، این موزه نتیجه تلاش‌های ۲۴ ساله مین روب‌هایی است که در گوشه و کنار افغانستان برای خنثی کردن مین راه افتاده اند اما به تاریخ زیر خاک افغانستان دست یافتند.

عکس‌هایی از این موزه را در <link type="page"><caption> اینجا</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/2014/01/140109_k03_photos_afghan_musuems.shtml" platform="highweb"/></link> ببینید.

موزه اومر، یکی از دو موزه خصوصی افغانستان و شاید یگانه موزه نظامی در کابل است که در محوطه یک موسسه مین پاکی بدون مجوز رسمی فعالیت دارد.

فضل کریم فضل، مسئول این موزه می‌گوید: "در بعضی جاها که مخروبه بود و خانه های متروکه و خراب و مردم نمی توانستند بروند، ما مین پاکی می کردیم. چیز هایی در زیر زمین گور بود که ما بیرون می‌کردیم و به اینجا می آوردیم چون سرمایه و تاریخ افغانستان است."

جنگ افزارهایی را که آقای فضل نگهداری می‌کند به نظر او آثاری است که افغان‌ها در جنگ‌های تاریخی با امپراتوری‌های بزرگ مثل انگلیس به غنیمت گرفته و سال ها به آن افتخار کرده اند.

او می‌گوید آثار موزه خود را به هیچ قیمتی به کسی نمی‌دهد و حتی حاضر نیست به دولت تحویل کند:"متاسفانه موزه هایی که ما داشتیم از بین رفت، غارت و قاچاق شد و من مطمین هستم که که اگر این وسایل در هر موزه‌ای می‌بود به خارجی ها به نام آثار عتیقه فروخته می‌شد."

آقای فضل می‌گوید هر اثر موزه‌اش میلیون‌ها دلار ارزش دارد اما برای او و افرادی که از این موزه دیدن می‌کنند، ارزش هر اثر با تاریخ افغانستان مقایسه می‌شود.

آثار بیمار و ثبت نشده

آثاری را که موسسه مین پاکی آقای فضل جمع آوری کرده نتیجه کاوشگران افراد متخصص نیست، بلکه آن را افراد غیرحرفه‌ای از زیر خاک بیرون کرده اند و در مواردی با بعضی از این آثار مثل یک بمب برخورد شده است.

در این موزه همچنین سلاح‌های سنگین ساخت انگلیس، ترکیه، فرانسه و روسیه و جنگ افزارهایی که در جنگ های اول ( ۱۸۳۹ -۱۸۴۲) و دوم (۱۸۷۸–۱۸۸۰) افغان-انگلیس و جنگ دوم جهانی استفاده شده اند، دیده می‌شود.

در محوطه بیرونی موزه و در فضای باز پدافندهایی با قدمت ۲۰۰ سال و هواپیماهای نظامی از جت L۳۹ چکی تا هلیکوپترها و جنگنده‌های بمب‌افکن روسی، چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کند.

اما بیم زنگ زدن این آثار در زمستان و فرسایش شان در تابستان نگران کننده است. آقای فضل برای موزه‌اش مجوز نگرفته و آثار موجود در موزه نظامی‌اش در دفاتر دولتی ثبت نشده اند.

چهار توپی که در کارخانه نظامی افغانستان هفتاد سال پیش ساخته شده‌اند هم نمای موزه آقای فضل است. روی این توپ‌ها که نشانه قدرت نظامی افغانستان بوده، حالا خاک نشسته است.

سید مخدوم رهین، وزیر اطلاعات و فرهنگ افغانستان می‌گوید دولت در خصوص فراهم آوری سیستم گرما و سرما در موزه ها و مراکزی که آثار تاریخی این کشور حفاظت می شوند، تنگ دست است.

آقای رهین در صحبتی با بی‌بی‌سی گفت: "متاسفانه این مشکل را خود ما هم داریم، امروز سیستم تهویه آرشیف ملی که هزاران نسخه خطی و اسناد ما در آن نگهداری می شود به شکل امروزی نیست، علاوه بر این ما وسایلی نداریم که برای آثار و کتبی که نیازمند مکروب‌زدایی و ترمیم و کارهای فنی اند استفاده کنیم."

امنیت و سرنوشت موزه‌ها

مساله دیگر، امنیت این موزه است. وقتی برای دیدن موزه اومر رفتیم، ورودی موزه را افراد غیرنظامی ای که مسئولیت نگهبانی موسسه ماین پاکی را به عهده دارند؛ باز کردند و هواپیماهای نظامی و هلیکوپترهای جنگ افگن از پشت دیوارهای موزه هم دیده می‌شوند که نشان می‌دهد داشته های این موزه از نظر امنیتی هم آسیب پذیر اند.

شش سال پیش موزه سلطانی دومین موزه خصوصی افغانستان، در هرات شروع به <link type="page"><caption> فعالیت</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/story/2008/01/080102_na-herat-museum.shtml" platform="highweb"/></link> کرد. در این موزه سیزده هزار اثر تاریخی افغانستان که در جریان جنگ های داخلی به بیرون قاچاق شده بود و از هزینه شخصی فردی به نام احمدشاه سلطانی بازگردانده شده بود، به نمایش درآمد.

اما به دلیل شکاف امنیتی موزه دزدی شد و حالا درهای آن به روی بازدیدکنندگان بسته است. از سرنوشت این موزه کسی خبر ندارد. در سال ۲۰۰۸، بیست اثر ارزشمند موزه ملی هرات هم <link type="page"><caption> دزدی</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/story/2008/09/080928_s-herat-museum.shtml" platform="highweb"/></link> شد.

در کنار این دو موزه خصوصی، افغانستان پنج موزه دولتی در ولایت های کابل، هرات، غزنی، قندهار و خوست هم دارد. <link type="page"><caption> موزه ملی</caption><url href="http://www.nationalmuseum.af/dari/#" platform="highweb"/></link> در کابل بزرگترین موزه آثار باستانی افغانستان با تاریخ صد ساله اش پیش از جنگ‌های داخلی صدهزار اثر تاریخی ارزشمند داشت.

اما پس از رسیدن مجاهدین به قدرت و ادامه جنگ‌های داخلی تا زمانی که قدرت در دست گروه طالبان بود، بیش از هفتادهزار اثر این موزه یا از بین رفت و یا هم دزدی شد.

عمراخان مسعودی، رئیس عمومی موزه های افغانستان می گوید که "غارت" موزه ملی افغانستان موضوع کوچکی نبود و حتی دولت که مسئولیت حفاظت موزه ها را داشت، توانایی جلوگیری چپاول موزه و کنترل وضعیت را در آن زمان نداشت.

آقای مسعودی می‌گوید اگر افراد تمایل دارند که آثار خود را به موزه ملی تحویل دهند، حالا موزه ملی محفوظ است و با کمک دولت آمریکا سعی دارند آمار و مشخصات دقیق آثار باقی مانده را وارد سیستم های کامپیوتری کنند و به افرادی هم که به موزه کمک می کنند امتیاز معنوی داده می‌شود.

او می گوید پیش از دزدی و تخریب این همه آثار، موزه‌های افغانستان در سطح منطقه مطرح بودند.

امروز تنها سی درصد آثار موزه ملی افغانستان باقی مانده و دولت تلاش دارد به کمک پلیس انترپول و رای‌زنی های سیاسی آثار گم شده را از بازارهای سیاه دنیا و موزه های شخصی در خارج از کشور از جمله پاکستان بازگرداند.

ایجاد موزه‌های جدید دولتی در شهرهای بزرگ افغانستان و تسهیل زمینه برای باز شدن موزه های دولتی هم در دستور کار دولت است. موضوعی که برای انجام آن دولت در حال حاضر هزینه ندارد و افراد و نهادهای خصوصی هم اطمینان.