معمای حضور گروه طالبان در بدخشان افغانستان

اخیرا ولایت بدخشان در شمال شرق افغانستان شاهد گسترش فعالیت شورشیان طالبان بوده است ـ بدخشان در دوران حکومت مجاهدین از مراکز ائتلاف گروهایی ضدطالبان بود و تا دو سال پیش نیز یکی از ولایت‌های امن افغانستان به حساب می‌آمد.

با وجود انجام چندین عملیات نظامی، شورشیان طالبان با همکاران محلی خود ولسوالی استراتژیک کران- منجان را برای مدتی تصرف کردند و اکنون بر بخش‌هایی از ولسوالی وردوج کنترل دارند. حضور روز افزون شورشیان بر مناطقی از بدخشان روال عادی زندگی مردم را برهم زده است.

اطلاعات تازه‌ای که به بی‌بی‌سی رسیده، حاکی از آن است که یک رویداد غیر سیاسی عامل شروع درگیری‌ها و ناامنی در بدخشان بوده است.

فوزیه کوفی نماینده مردم بدخشان در مجلس نمایندگان افغانستان گفت:"بی‎عدالتی و تجاوز [جنسی] بر یک خانم باعث شد که شوهر این خانم به کوه بالا شود و شرایط برای بالا شدن دیگر ناراضیان به کوه مساعد بود، مخصوصا این که فرمانده پلیس که در آن جا هست، یکی از افراد مربوط به او، متهم به این بود که نقض حقوق بشر یا تجاوز کرده، ولی با وجودی که زخمی شد، دوباره [از سوی دولت مرکزی] به عنوان فرمانده پلیس منصوب شد، مدتهای طولانی است که در آن منطقه به عنوان فرمانده کار می‎کند."

اسدالله ولوالجی آگاه مسایل سیاسی و نظامی نیز داستان مشابهی را در باره آغاز تنشها در این ولایت کوهستانی حکایت می‎کند. آقای ولوالجی گفت: کسی که همین حالا علیه دولت می‎جنگد از دست استبداد یک فرمانده دولت متواری شده و تفنگ به دست گرفته است."

"وقتی که او فرار کرد، همسرش را این فرمانده به کسی دیگر داد (به نکاح کسی دیگر درآورد). اصل گپ محوری در وردوج همین است. حرفهای دیگر اشتباه است."

اما اسد الله حکیمی فرمانده پلیس وردوج در واکنش به اظهارات فوزیه کوفی گفت:"این کاملا یک توطئه مطلق است. حرفی است که علیه پلیس توطیه کرده و صحت ندارد. این حرف را من با جرئت رد می کنم. یک قضاوت غیرمنصفانه می کند یک وکیل پارلمان. وکیلی که از آدرس مردم بدخشان گپ می‌زند"

آقای حکیمی می پذیرد که زخمی شده و پس از صحت یابی دوباره به عنوان فرمانده پلیس وردوج معرفی شده است. او گفت " من زخمی شدنم را رد نمی کنم ، من توسط قوماندان طالبان بنام شمس الدین هدف قرار گرفتم و زخمی شدم در این حمله یک صاحب منصب ما و رئیس شورای انکشافی شهید شدند".

آقای حکیمی افزود: "طالبان از آدرس آی آس آی پاکستان و رهبری طالبان بسیج شده در ولسوالی وردوج ، نه تنها در وردوج بلکه در ولسوالی های همجوار وردوج، در ولسوالی های تگاب ، کشم، ارگو ، ارغنجخواه، جرم و یمگان حضور دارند. شما شاهد بودید که ولسوالی کران و منجان را سقوط دادند، این گپ ها فقط یک توطئه است که علیه ما شده و علت آن هم این است که ما در برابر طالبان مقاومت کرده ایم".

'غفلت مقامات'؟

گفته می‎شود که در حال حاضر به علاوه بر شورشیان محلی طالبان، ستیزه‎جویانی از کشورهای مختلف مثل چچن، ازبکستان و پاکستان در بدخشان حضور دارند.

آن‎گونه که آگاهان و نمایندگان مردم در پارلمان می‎گویند، بی‎توجهی و غفلت مقامات دولت باعث گسترش فعالیت شورشیان در این ولایت شده است. نیلوفر ابراهمی نماینده بدخشان در مجلس نمایندگان می‎گوید ابتدا شورشیان در این ولایت حضور اندکی داشتند.

خانم ابراهیمی گفت نمایندگان بدخشان در پارلمان بارها از وزیر وقت داخله تقاضا کردند که یک واحد مسلح در این ولایت استراتژیک مستقر کند. به گفته او، در آن وقت شمار شورشیان طالبان به ۳۰ نفر می‎رسید و نمایندگان هشدار داده بودند که اگر به وضعیت امنیتی بدخشان توجه نشود، این ولایت ناآرام می‎شود.

او افزود: "پیامی که من شخصا خودم از بلند رتبه‎ها شنیدم، این بود که این یک مسئله قومی، سیاسی و آزرده خاطرها و مجاهدین است. اما [تحلیل مقامات] ابعاد مختلف سیاسی، استراتژیک و نظامی را متاسفانه با خود نداشت. این ضعف نیروهای امنیتی ما است که باید به آن توجه کنند."

براساس گزارشها، در دو سال اخیر در نتیجه حملات شورشیان به بدخشان، دهها سرباز ارتش و پلیس و شماری غیرنظامی کشته و زخمی شده‎اند. در تازه‎ترین مورد در یک حمله خونین طالبان به ولسوالی وردوج، نزدیک به ۲۰ سرباز پلیس جان باختند.

وزارت داخله می‎پذیرد که در مورد امنیت بدخشان سهل‎انگاری‎هایی صورت گرفته است. صدیق صدیقی سخنگوی این وزارت می‎گوید افراد سهل‎انگار، شناسایی و تنبه شده‎اند.

آقای صدیقی گفت: "هیاتی را که وزارت داخله برای بررسی این مساله مامور کرد، چگونگی عملکرد نیروهای امنیتی را در آن جا بررسی کرد، مشکلاتی در پلیس هم وجود داشته است."

سه دسته شورشی

هرچند وزارت داخله می‎گوید با انجام چند عملیات نظامی و استقرار نیروی کافی در منطقه، جلو پیشروی طالبان را گرفته است. اما هنوز هم شورشیان برای مردم و نهادهای دولتی در ولایت تهدید جدی محسوب می‎شوند و روال عادی زندگی مردم را برهم زده‎اند.

یکی از ساکنان ولسوالی وردوج به بی‎بی‎سی گفت: "زندگی مردم بسیار خراب است. مردم کشت (محصولات زراعتی)شان را نتوانستند جمع‎آوری کنند. مواشی‎شان (دامهای‎شان) به کوه‎ها رفته نمی‎توانند، فرزندان ما هم به مکتب رفته نمی‎توانند."

گفته می‎شود که حالا به شمول گروه طالبان سه گروه در برابر نیروهای دولتی در بدخشان می‎جنگند. خانم کوفی می‎گوید گروه اول طالبان داخلی و خارجی، گروه دوم قربانیان بی‎عدالتی مسئولان دولتی و گروه سومی جوانان بیکار و ناراضیان تقسیم غیرعادلانه ثروت هستند.

در باره عوامل ناامنی‎ها در بدخشان و این‎که از گروه‎های شورشی در این ولایت چه کسانی حمایت می‎کنند، آگاهان سیاسی و نظامی دیدگاه‎های متفاوتی دارند.

اسدالله ولوالجی گفت: "[ناامن ساختن بدخشان] می‎تواند سه عامل داشته باشد: یکی این‎که مناطق را ناامن بسازند بخاطری این‎که انتخابات صورت نگیرد. در این جا از برگزار نشدن انتخابات نفع بیشتر را رهبری دولت می‎برد، آنها از این طریق می‎خواهند بقای خود را در قدرت عمر ببخشند. دوم رقابت‎ها است و موضوع سومی که به باور من، خیلی مهم است، این است که طالبان باید در حکومت آینده افغانستان شریک قدرت شوند."

هر چند شماری از ناظران معتقدند که طالبان برای دسترسی به راههای از طریق بدخشان به تاجیکستان و آسیای میانه، نفوذشان را در بدخشان بیشتر می‎کنند، برخی اما به این باورند که طالبان تلاش می‎کنند به محل عبور راه ابریشم میان چین و افغانستان خود را برسانند و این مسیر را ناامن کنند.

'ملی‎سازی پروژه طالبان'

در همین حال، شماری دیگر از آگاهان به این باورند که رقابت‎های محلی و منطقه‎ای برسر کشیدن راه‎ها و کشمکش‎ها میان حلقات و مقامات رده بالای حکومت از دلایل و عوامل اصلی ناامنی در ولایت بدخشان هستند.

فیض‎الله جلال استاد حقوق در دانشگاه کابل گفت: "در پشت بازی‎های طالبان یک دست شیطانی نهفته است که زمینه را مساعد می‎کند که تا بدخشان را بی‎ثبات نگه دارد و موضع برتری را که بدخشان در جغرافیای سیاسی افغانستان دارد، از دست بدهد".

اما طالبان با تلاش برای کنترل این مناطق ولایت بدخشان در حال حاضر چه اهدافی را دنبال می‎کنند؟ منشی عبدالمجید والی پیشین بدخشان و مشاور فعلی ریاست جمهوری می‎گوید طالبان در صدد دست‎یابی به ولسوالی استراتژیک کران و منجان هستند تا از طریق آن به چند ولایت دیگر راه پیدا کنند.

او افزود کران و منجان نقطه اتصال چند ولایت است. این منطقه ولایت‎های نورستان، لغمان، پنجشیر، تخار و بدخشان را با هم وصل می‎کند. به نظر او، این ولسوالی منقطه‎ای "خیلی استراتژیک" است که اگر در اختیار دولت نباشد و به دست مخالفان باشد، شورشیان می توانند برای چند ولایت "مزاحمت" ایجاد کنند.

برخی دیگر اما دیدگاه دیگری دارند. فوزیه کوفی نماینده بدخشان در مجلس نمایندگان می‎گوید:" فکر می‎کنم حالا این مسئله به یک پروژه جدی‎تر تبدیل شده و تمرکز طالبان بر سر این خواهد بود که در آن منطقه ناآرامی باشد تا طالبان یک پروژه ملی شود."

بدخشان ولایتی است درشمال شرق افغانستان بلندی‎های پامیر در آن موقعیت دارد دارای دامنه‎های سرسبز و غنی از منابع طبیعی است. این ولایت ۲۹ واحد اداری یا ولسوالی دارد و با تاجیکستان، چین و پاکستان هم مرز است.

بسیاری از ولسوالی‎های این ولایت دور افتاده و دشوارگذار است و برفباری طولانی در فصل زمستان ارتباط فیض‎آباد مرکز بدخشان را با بسیاری ولسوالی‎های کوهستانی آن برای ماه‎ها قطع می‎کند.