دانشگاه کابل در جستجوی هویت دیروز

دانشگاه کابل هشتاد سال پیش از امروز در آبان/عقرب سال ۱۳۱۱ خورشیدی (نوامبر ۱۹۳۲) با تنها دانشکده طب افغانستان، در دوران حکومت محمد نادر، شاه وقت افغانستان تاسیس شد.

دانشکده طب، که امروز به دانشگاه طبی کابل معروف است، توسط استادان کشور ترکیه ایجاد شد و در سال اول، فقط هشت دانشجو داشت.

ساختمان های دانشکده‌های زراعت، مهندسی، شرعیات، آموزش و پرورش، حقوق و علوم سیاسی، ادبیات، اقتصاد و داروسازی که بعدا تاسیس شدند در نقاط مختلف کابل موقعیت داشتند و این دانشکده ها بعدا در سال ۱۹۴۲ میلادی در مجموعه واحدی قرار گرفتند.

امروزه دانشگاه کابل با هشتاد سال سابقه، ۱۸ دانشکده دارد و سالانه حدود سه هزار دانشجو را در مقطع لیسانس و فوق لیسانس فارغ می‌دهد. دانشگاه امروز کابل با دانشگاه هشتاد سال پیش تفاوت های زیادی کرده است.

۸۰ سال پُر نشیب و فراز

دانشگاه کابل در هشتاد سال گذشته، راه پر خم و پیچی را پشت سر گذاشته است. نخستین متقاضیان ورود به دانشگاه کابل، ابتدا در آزمونی شرکت کردند و از میان آنها فقط هشت متقاضی با توجه به نمرات بلند و مجموع نمرات سه ساله مکتب/مدرسه جذب دانشکده طبی کابل شدند.

در سال های اول، متقاضیان دانشگاه کابل مجبور نبودند که امتحان ورودی کنکور را سپری کنند، اما با گذشت زمان و گسترش دانشگاه کابل به دست‌کم هفت دانشکده، تعداد متقاضیان بالا رفت و برای جذب دانشجویان به دانشگاه‌ها، افغانستان نخستین امتحانات کنکور را برگذار کرد.

حمیدالله امین رئیس و استاد سابق دانشگاه کابل می گوید که این دانشگاه بر اساس قرارداد میان دولت افغانستان و کشور ترکیه احداث شد.

آقای امین که در سالهای ۱۹۶۰ از دانشجویان این دانشگاه هم بود می‌گوید که دانشجویان دختر و پسر تا سال ۱۹۶۲ در صنف/کلاس های جداگانه درس می خواندند.

او می‌گوید که برای دانشجویان علوم طبیعی، ادبیات و حتی طب، دانشکده‌های جداگانه دخترانه و پسرانه ایجاد شده بود.

استادان پیشین دانشگاه کابل می‌گویند که سطح تحصیلی در این دانشگاه به ویژه در دانشکده های مهندسی و ادبیات، با معیارهای درسی دانشگاه های آمریکا یکسان بود و دانشگاه کابل با بسیاری از دانشگاه های معتبر دنیا از جمله آلمان، نبراسکا، هند، سلواکی، فرانسه، چین، روسیه و بلغاریا روابط نزدیک داشت.

رئیس سابق دانشگاه کابل در گفتگویی با بی‌بی‌سی گفت: "استادان با درجه تحصیلی لیسانس بسیار کم داشتیم که آنها هم برای دوره‌های فوق لیسانس به خارج فرستاده می شدند، روسیه در تدریس استادان سهم می‌گرفت، و استادان را حتی در مقطع دکترا تدریس می کردند."

دوران شکوفایی

آقای امین از دوران شکوفایی دانشگاه کابل یاد کرد و گفت که تا سال ۱۳۵۷ خورشیدی قبل از درگیری جنگ های داخلی، دانشگاه کابل به عنوان یکی از معتبرترین مراکز اکادمیک منطقه و همچنین از دانشگاه های معتبر دنیا شناخته می شد.

طوری که بسیاری از کشورهای اروپایی، آمریکایی و آسیایی برنامه‌های دوجانبه و چندجانبه‌ای را به منظور تبادل استاد، دانشجو و اشتراک گذاری مواد درسی با دانشگاه کابل اجرا می کردند و دانشجویان افغان و خارجی برای کارهای پژوهشی خود به کشورهای یکدیگر سفر می‌کردند.

استادان دانشگاه کابل می‌گویند که این دانشگاه از دانشگاه‌های نامداری بود که جوانانی از کشورهای فلسطین، ایران، پاکستان و هند برای ادامه تحصیل در آن هزینه می کردند و به افغانستان سفر می‌کردند. سالانه به طور میانگین ۴۰ دانشجوی خارجی در دانشکده های مختلف دانشگاه کابل به تحصیل ادامه می‌دادند.

دانشگاه کابل در دهه چهل و بعد از آن، یکی از دو دانشگاه بزرگ کابل بود، دانشگاه دومی در ولایت ننگرهار در شرق افغانستان ایجاد شد و رشته های مختلف آموزشی به زبان های فارسی، پشتو و انگلیسی در این دانشگاه‌ها تدریس می‌شد.

رئیس سابق دانشگاه کابل می گوید که به دنبال کودتای هفتم ثور سال ۱۳۵۷، درگیری های داخلی در افغانستان اوج گرفت و این کشمکش ها تاثیرات مخربی بر دانشگاه کابل و دیگر مراکز معتبر آموزش‌های عالی افغانستان به جا گذاشت.

در این سالها جنبش های دانشجویی فعالیت های زیادی داشتند، آقای امین می گوید که دانشگاه کابل زمانی از مراکز فعالیت های سیاسی و اجتماعی بود و دانشجویان در تغییر حکومت ها نقش داشتند.

برخی از استادان و عده زیادی از دانشجویان دانشگاه کابل به ترتیب در تحولات چهل سال گذشته افغانستان، از زمان حکومت کمونیست ها تا پیروزی مجاهدین در کابل و همچنین به قدرت رسیدن گروه طالبان، از دانشگاه فاصله گرفتند و بنابر دلایل معتددی یا رفتند به کشورهای خارجی و یا هم دیگر هیچ دانشگاه کابل را ندیدند.

در جستجوی هویت دیروز

تخریب ساختمانهای دانشگاه در سالهای جنگ در افغانستان، صدمه عمیقی به معیارها و دوران شکوفایی دانشگاه زد، دانشگاه کابل پس از رویکار آمدن حکومت فعلی روی پا ایستاد و تاهنوز در جستجوی التیام دردهای عمیق گذشته است.

حبیب‌الله حبیب رئیس دانشگاه کابل می‌گوید که در حال حاضر بیش از بیست هزار دانشجو در بخش‌های شبانه، لیسانس و ماستری این دانشگاه مشغول آموزش هستند.

رئیس دانشگاه کابل می گوید که بیش از چهل دانشجوی خارجی از کشورهای ترکیه و آلمان در دانشگاه کابل شامل شده اند و ۸۰۰ استاد در این دانشگاه مشغول تدریس هستند. آنطوری که آقای حبیب می گوید بیش از ۵۰ درصد استادان این دانشگاه مدرک لیسانس دارند و درجه تحصیلی سایر استادان تا مدرک فوق لیسانس و دکترا است.

دانشگاه امروز کابل با مشکلات زیادی روبرو است، از نبود تجهیزات لازم آزمایشگاه‌ها گرفته تا کمبود استادان متخصص، سیستم آموزش کهنه و کمبود منابع برای تحقیق و تجربه.

حمیدالله امین از استادان سابق دانشگاه کابل می گوید که این دانشگاه در سال های قبل از جنگ های داخلی آراسته با دسپلین و متناسب معیارهای بین المللی بود اما به نظر او امروز کمیت دانشگاه کابل بالا رفته اما کیفیت آن پایین آمده است.

آقای امین افزود: "متاسفانه حالا هیچ توجهی به دانشگاه نمی شود، برخوردی که با دانشگاه صورت می گیرد مثل یک مکتب ابتدایی است، این بسیار زجر دهنده است و از عوامل عقب‌ماندگی دانشگاه نیز بوده است."

اما رئیس کنونی دانشگاه کابل می گوید که این دانشگاه از آغاز حکومت موقت تاکنون در ده سال گذشته از نگاه کمی و همچنین کیفی پیشرفت هایی داشته و انتظار دارند که دانشگاه کابل در آینده نزدیک افتخارات گذشته خود را باز یابد.