کشته شدن عمر خطاب و آینده شبکه القاعده در افغانستان

اداره امنیت ملی افغانستان کشته شدن عمر خطاب، مسئول شبکه القاعده در این کشور، را به عنوان خبر مهمی رسانه‌ای کرد و با اعلام آن، جزئیات عملیاتی را که منجر به کشته شدن او شد، در اختیار رسانه‌ها قرار داد. اما عمر خطاب کی بود؟ مرگ او چه تاثیری بر وضعیت گروه القاعده در افغانستان می‌گذارد؟ به طور کلی، آیا شبکه القاعده در وضعیتی است که مرگ یک عضو ارشد آن بتواند بر وضعیت امنیتی افغانستان تغییری وارد کند؟

سازمان امنیت ملی افغانستان خبر کشته شدن عمر خطاب را در چهارچوب یک اطلاعیه‌ خبری به رسانه‌ها مخابره کرد. در این اطلاعیه آمده که این عضو ارشد شبکه القاعده به همراه ۸۰ نفر دیگر در عملیات مشترک نیروهای ویژه امنیت ملی، ارتش و ناتو در ولایت‌های جنوبی غزنی، زابل و پکتیا کشته شدند.

اطلاعیه امنیت ملی وی را بعد از عمر عاصم، فرد شماره دوم شبکه القاعده در شبه‌قاره هند معرفی کرد و او را بلندپایه‌ترین عضو این شبکه دانست که در افغانستان کشته شده است. همزمان با مرگ او، ۲۷ عضو دیگر این شبکه دستگیر و ۵ قرارگاه آنها تخریب شد. براساس این اطلاعیه، شماری از فرماندهان دیگر القاعده هم در میان کشته شدگان بوده‌اند.

خبرنامه اداره امنیت ملی افغانستان اطلاعات زیادی درباره عمر خطاب نمی‌دهد و همچنین مشخص نمی‌کند عملیاتی که منجر به مرگ او شد چه زمانی و چگونه انجام شد. حتی روشن نکرده که فردی با چنین اهمیتی که از آن نام برده شده، در کجا و چگونه کشته شد.

وقتی این پرسش‌ها را با یک منبع این اداره، که خواست نامش ذکر نشود، در میان گذاشتم، اطلاعات نسبتاً مهمی داد. از جمله این که عمر خطاب پاکستانی‌تبار بوده است و در نزدیک منطقه "گیلان" ولایت غزنی کشته شده است. کسانی که در پنج قرارگاه شبکه القاعده کشته شدند، از اعضای گروه طالبان و شبکه القاعده و همچنین افغان و خارجی بودند.

عمر خطاب معاون عمر عاصم، رهبر شاخه شبه‌قاره هند و مسئول عملیات این گروه در افغانستان بود. شاخه شبه‌قاره این شبکه شامل فعالیت‌های آن در کشورهای افغانستان، پاکستان، هند، بنگلادش، سریلانکا و میانمار می‌شود. گفته شده که رهبران تشکیلات شبه‌قاره هند القاعده، از جمله عمر عاصم، عمدتاً در مناطق قبایلی پاکستان به سر می‌برند.

پس از آنکه اسامه بن‌لادن، رهبر شبکه القاعده، در عملیات سری تکاوران آمریکایی در ۲ مه ۲۰۱۱ در شهرک ابیت‌آباد، در نزدیک اسلام‌آباد، پایتخت پاکستان، کشته شد، فعالیت این شبکه در افغانستان رو به افول گذاشت و خبری از مشارکت این شبکه در مسائل مربوط به جنگ نبود و در خبرها هم ذکر چندانی از آن نمی‌شد.

آن‌گونه که وحید مژده، کارشناس مسائل طالبان و کارمند وزارت خارجه زمان حاکمیت این گروه در افغانستان می‌گوید، از سال ۲۰۰۶ که مصطفی ابویزید، مسئول وقت این شبکه در افغانستان کشته شد، گروه طالبان از این شبکه خواست که تشکیلات "موازی" با تشکیلات این گروه در افغانستان نداشته باشد و این شبکه هم این درخواست را رعایت کرد.

آقای مژده معتقد است که پس از آن شبکه القاعده فعالیت‌های خود را در منطقه دیگری عمدتاً بر شبه‌قاره هند و جنوب آسیا متمرکز کرد که فعالیت آن در افغانستان خارج از چهارچوب تشکیلات شبه‌قاره آن قرار می‌گرفت. براساس گفته‌‌های آقای مژده، عمر خطاب عضو شاخه شبه‌قاره هند القاعده بود.

اداره امنیت ملی افغانستان می‌گوید پس از آنکه عملیات ارتش پاکستان علیه گروه‌های تروریستی در مناطق قبایلی این کشور افزایش یافت، اعضای شبکه القاعده به سوی ولایت جنوبی و شرقی افغانستان عقب‌نشینی کردند. آنها عمدتاً در ولایت‌های نورستان، کنر، پکتیا، پکتیکا، خوست، زابل، قندهار و غزنی متمرکز شدند و تعدادی قرارگاه ساختند.

گفته می‌شود که این شبکه از سال ۲۰۱۵ در جنگ با نیروهای افغان و بین‌المللی نقش مستقیمی داشته و در فراهم کردن مشورت، تامین ارتباطات، حمایت فنی و آموزشی برای اعضای گروه طالبان فعال بوده است. اعضای این شبکه به‌ویژه در آموزش استفاده از جنگ‌افزارهای سنگین، پرتاب موشک، هاوان (خمپاره) و عملیات در شب برای اعضای گروه طالبان نقش داشته‌اند.

اما به باور وحید مژده، گروه طالبان دیگر از آن مرحله گذشته که نیازمند آموزش اعضای شبکه القاعده باشد، بلکه حالا این اعضای شبکه القاعده هستند که تحت نظر اعضای گروه طالبان آموزش می‌بینند؛ به گفته آقای مژده، گروه طالبان در سال‌های گذشته برای آموزش اعضای شبکه القاعده، حتی به عراق مربی اعزام کرده است.

شبکه القاعده یکی از ۲۰ گروهی بوده که مقام‌های دولت افغانستان از آنها به عنوان گروه‌های تروریستی نام می‌برد که در مناطق مختلف افغانستان فعالیت دارند. اگرچه خبرهایی وجود داشته که شبکه القاعده در افغانستان به گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) پیوسته، ولی اطلاعات تازه اداره امنیت حاکی است که این شبکه با گروه طالبان فعالیت مشترک دارد.

در عملیات اخیر هم گفته شده که اعضای شبکه القاعده و گروه طالبان در قرارگاه‌های مشترکی فعالیت داشته‌اند. یک منبع سازمان امنیت ملی به من گفت که اعضای شبکه القاعده در افغانستان تنها در مناطق تحت کنترل گروه طالبان فعالیت می‌کنند که این امر بیانگر هماهنگی دو شبکه در افغانستان است.

این منبع اداره امنیت ملی تأیید کرد که پس از تخریب قرارگاه‌های شبکه القاعده در غزنی، پکتیا و زابل، اعضای این شبکه تنها در ولایت‌های کنر و نورستان مقر دارند و در سایر مناطق افغانستان، از جمله قندهار، پکتیکا و برخی مناطق جنوبی و جنوب‌شرقی کشور بدون اینکه قرارگاه مشخصی داشته باشند، در مناطق تحت کنترل گروه طالبان حضور دارند.

مقام‌های امنیتی افغانستان می‌گویند اعضای شبکه القاعده عمدتاً پایگاه ثابتی ندارند؛ هرگاه در افغانستان تحت فشار قرار می‌گیرند، به آن سوی مرز، در مناطق قبائلی پاکستان، می‌روند و زمانی که با عملیات نیروهای پاکستانی مواجه می‌شوند، راه افغانستان را در پیش می‌گیرند تا در مناطق تحت کنترل گروه طالبان مستقر شوند.

با این حال، تحلیلگران براین باورند که فعالیت شبکه القاعده در افغانستان تا حد زیادی زیادی تحت تأثیر فعالیت گروه‌های طالبان و داعش قرار دارد. ادعای "جهاد" جهانی این شبکه در مقایسه با فعالیت‌های خشن و بدون مرز داعش کم‌رنگ شده و در سطح منطقه‌ای، گروه طالبان و سایر گروه‌های همسو با آن، در مقایسه با گذشته نیاز کم‌تری به این شبکه دارند.

از طرف دیگر، شکار رهبران اصلی شبکه القاعده به وسیله پهپادهای آمریکایی در دو کشور افغانستان و پاکستان، این شبکه را با شکست‌های سختی مواجه کرده است. اعضای ارشد این شبکه در این دو کشور به سادگی نمی‌توانند گشت‌وگذار کنند. حالا پهپادهای آمریکایی برای آنها کابوسی هستند که ممکن است هر لحظه پدیدار شوند.

با اعلام استراتژی جدید دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، برای افغانستان و جنوب آسیا، فشارها بر شبکه القاعده و سایر گروه‌هایی که آمریکا آنها را "تروریستی" می‌داند، افزایش یافته است. اخیراً ژنرال جان نیکلسون، فرمانده کل ناتو، اعلام کرد که با مشارکت مستقیم نظامیان آمریکایی در جنگ، عملیات هوایی علیه آنها بیشتر می‌شود.

اجرای عملیات تازه علیه فرد شماره یک شبکه القاعده در افغانستان و سایر اعضای آن در این کشور، بخشی از این عملیات مشترک نیروهای افغان و بین‌المللی علیه گروه‌های "تروریستی" در این کشور شمرده می‌شود و دراین چارچوب به نظر می‌رسد در راستای استراتژی جدید آمریکا در مقابله با افراد و گروههای ستیزه‌جو در منطقه در آینده ظاهرا شاهد تشدید عملیات علیه اهداف مشابه خواهیم بود.