क्रेडिट स्कोअर म्हणजे काय? तो कमी होऊ नये यासाठी कोणती सावधगिरी बाळगावी?

पूर्वी दूरदर्शनवर 'मर्यादा रामण्णा' नावाची एक मालिका लागत असे. या मालिकेचं कथानक साधारणपणे असं होतं- दोन शेतकरी त्यांच्यातलं भांडण सोडवायला मर्यादा रामण्णांकडे जातात. यातील एक शेतकरी 25 एकर जमीन आणि 10 गायी राखणारा जमीनदार असतो. तर दुसरा शेतकरी दोन एकरांची जमीन कसणारा अल्पभूधारक असतो.

जमीनदार शेतकऱ्याने आपल्याकडून पैसे उधार घेतले आणि तो त्याची परतफेड करत नाहीये, असा अल्पभूधारक शेतकऱ्याचा आरोप असतो. आपल्याकडे 25 एकरांची शेतकी जमीन असताना याच्याकडून पैसे उधार घेण्याची आपल्याला काय गरज, असा युक्तिवाद जमीनदार करतो. यातील सत्याची बाजू ओळखून न्याय देण्याची जबाबदारी मर्यादा रामण्णावर असते.

आपल्या बँकिंग व्यवस्थेसमोरसुद्धा अशीच समस्या उद्भवली होती.

1991 सालच्या आर्थिक सुधारणानंतर अनेक लोक बँकांकडून गृह कर्ज, वाहनखरेदीसाठी कर्ज आणि व्यक्तिगत कर्ज घेऊ लागले. दुसऱ्या बाजूला क्रेडिट कार्डांचा वापरही प्रचंड वाढला.

एका अंदाजानुसार, आजघडीला भारतात सहा कोटी क्रेडिट कार्ड वापरात आहेत. ग्राहकांना काहीही गहाण न ठेवता क्रेडिट कार्डाद्वारे बँकेचा पैसा वापरता येतो, हे यामागील मूलभूत तत्त्व आहे.

निराळ्या शब्दांत सांगायचं तर, काहीच गहाण न ठेवता मिळणारं हे कर्ज असतं. त्यामुळे क्रेडिट कार्ड देताना बँकांनी खूप सावधगिरी बाळगणं गरजेचं असतं. एकसारखाच पगार कमावणाऱ्या घटकांपैकी कोण कर्जाची परतफेड करेल आणि कोण करणार नाही, याचा अंदाज बांधणारी व्यवस्था म्हणून क्रेडिट रेटिंगची (पतपात्रता निर्धारण) यंत्रणा उदयाला आली.

एखाद्या व्यक्तीच्या आर्थिक शिस्तीचा अंदाज बांधणारी ही यंत्रणा आहे.

आजच्या काळात क्रेडिट रेटिंगविषयी जागरूकता असणं अत्यावश्यक आहे.

जागरूक न राहिल्याने काही लहानशी चूक केली, तरी कर्जाच्या बाबतीत मोठे संकट उद्भवू शकते.

सुरुवातीला आपण चांगल्या क्रेडिट रेटिंगमुळे होणारे लाभ समजून घेऊ-

भारतातील क्रेडिट रेटिंग करणाऱ्या कंपन्या

CIBIL ही यातील सर्वांत प्रसिद्ध कंपनी आहे. CIBILच्या रेटिंगची व्याप्ती 300 ते 900 अशी आहे. CIBILच्या निकषांनुसार 800हून अधिक स्कोअर असलेल्या लोकांना चांगले लाभ मिळवता येतात.

Equifax आणि CRIF या कंपन्यांच्या रेटिंगची व्याप्तीसुद्धा 300 ते 900 आहे.

Experian ही संस्था 300 ते 850 या दरम्यान रेटिंग देते.

विशिष्ट रक्कम भरून कोणालाही स्वतःचा क्रेडिट स्कोअर ऑनलाइन तपासता येतो. सर्व कंपन्या ही सेवा पुरवतात.

वरील सर्व कंपन्या बँकांसोबत करार करतात आणि ग्राहकांची माहिती गोळा करतात, त्यानंतर आपापल्या पद्धतीने या ग्राहकांचं रेटिंग काढलं जातं.

या कंपन्या वेगवेगळ्या असल्या, तरी क्रेडिट रेटिंग काढण्यासाठीची पद्धती एकाच निकष संचावर आधारलेली आहे. आता क्रेडिट रेटिंगचा अंदाज बांधण्याची प्रक्रिया पाहू.

तुमच्या गतकाळातील कर्जांचा / क्रेडिट कार्डांचा इतिहास. कर्जाची परतफेड करताना किमान तीन वर्षं विलंब लागू नये, याची काळजी घ्यायला हवी.

कर्जाची नियमित परतफेड करण्याने क्रेडिट रेटिंग वाढतं.

क्रेडिट रेटिंग कमी राहू नये, यासाठी कोणती काळजी घ्यावी?

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि Twitter वर नक्की फॉलो करा.

बीबीसी न्यूज मराठीच्या सगळ्या बातम्या तुम्ही Jio TV app वर पाहू शकता.

'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, JioSaavn आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)