आहार : सतत कॅलरी मोजून खाणं योग्य असतं का? डॉक्टर सांगतात...

नवीन वर्षात नवे संकल्प केले जातात. 'वजन कमी करणे' हा नवीन वर्षाच्या सर्वात सामान्य संकल्पांपैकी एक असतो.

यासाठी काही लोक आहारात बदल करतात, काही लोक व्यायाम करतात. 

आपण वापरत असलेल्या अन्नातील ऊर्जा कॅलरीजमध्ये मोजली जाते.

कॅलरी मोजून आपण आपले अन्नसेवन कमी करू शकतो आणि परिणामी वजन कमी होईल, असं बऱ्याच लोकांना वाटत असतं. 

पण, हा योग्य दृष्टिकोन आहे का? यावर पुन्हा विचार करून निर्णय घ्यावा का? काही तज्ज्ञ याला धोकादायक का म्हणतात?

कॅलरी म्हणजे काय?

ऊर्जा कॅलरीजमध्ये मोजली जाते. कॅलरीज पाहून अन्नाचे पोषणमूल्य कळू शकते. 

कॅलरी हा लॅटिन शब्द कॅलरपासून आला आहे. उष्मांक म्हणजे उष्णता. हा शब्द जवळपास गेली 100 वर्षे वापरला जात आहे.

केंब्रिज विद्यापीठातील आण्विक न्यूरोएंडोक्राइनोलॉजीचे प्राध्यापक म्हणाले, "एक लिटर पाण्याचे एक अंश सेंटीग्रेड तापमान वाढवण्यासाठी लागणारी उष्णता ही कॅलरी म्हणून निकोलस क्लेमेंटने परिभाषित केली." गिल्स यू म्हणतात. 

19व्या शतकात, फ्रेंच शास्त्रज्ञ क्लेमेंटने आपल्या भाषणात प्रथमच कॅलरी हा शब्द वापरला. या शोधाचा काय परिणाम झाला? कॅलरी या एककाचा शोध लागल्यावर अनेक बदल आपल्या समाजात झाले.

"आपण जे अन्न खातो त्याचा आपल्या वंशाशी आणि आपल्या सभोवतालच्या वातावरणाशी खूप संबंध असतो. येथे संबंधित व्यक्तीचा वर्ग आणि लिंग देखील मोठी भूमिका बजावते. आम्ही कोणत्याही दोन प्रजातींच्या आहाराची तुलना करू शकत नाही, परंतु कॅलरी मोजमापांनी या दृष्टिकोनात क्रांती केली आहे. दोन आहारांमध्ये तुलना करणे देखील शक्य होते,"असं ब्लूमिंग्टन सांगतात.

कॅलरीजच्या शोधाने अन्नाबद्दल विचार करण्याच्या आपल्या पद्धतीत क्रांती घडवून आणली. आपण अन्नाकडे प्रथिने, कर्बोदके, सूक्ष्म पोषक आणि चरबी म्हणून पाहू लागतो. 

"आज आपण शरीराला एक यंत्र म्हणून पाहातो. अन्न हे येथे इंधन आहे. आपण अन्नाकडे पाहाण्याच्या दृष्टिकोनात ही विचारसरणी खूप बदलली आहे," कॅलहर म्हणतात. 

20 व्या शतकात, कॅलरींचा सरकारी धोरणांवर प्रभाव पडू लागला. 1920 आणि 1930 च्या दशकात, जपानी नौदलानेही आपल्या खलाशांच्या आहारविषयक आवश्यकतांवर एक नियम जारी केला. हे युरोपियन खाद्य मानकांशी सुसंगत आहे.

गोमांस, डुकराचे मांस आणि चिकन यांचाही आहारात समावेश आहे. जपानमध्येही अनेक मोठ्या घोषणा करण्यात आल्या.

काही विश्लेषकांचे म्हणणे आहे की आज आपण ज्या जपानी खाद्यपदार्थांचा आनंद घेत आहोत त्यातील बरेच काही या बदलांमुळेच आले आहेत. 

दुष्काळग्रस्त भागात किती अन्नाची गरज आहे हे मोजण्यासाठी अमेरिकेने सरकारी धोरणांमध्ये कॅलरीजचा समावेश करण्यास सुरुवात केली आहे.

यावरून प्रौढ व्यक्तीने दररोज 2,500 कॅलरी वापरल्या पाहिजेत असा नियम आला. आज बहुतेक देश पुरुषांसाठी 2,500 आणि महिलांसाठी 2,000 कॅलरीजचे मानक पाळतात.

कॅलरी मोजण्याची पद्धत जुनी आहे का?

काही तज्ज्ञ म्हणतात की कॅलरी मोजणी ही जुनी आहे. त्यात काही उणिवा आहेत.

त्यांना असं का वाटतं ते येथे पाहू. समजा दोन वेगवेगळ्या पदार्थांचा उष्मांक समान आहे, पण त्यांच्यापासून आरोग्याला होणारे फायदे व पोषणमूल्यं वेगवेगळी असू शकतात. 

उदाहरणार्थ, एका ग्लास दुधात 184 कॅलरीज असतात.

त्याच एका ग्लास बिअरमध्ये फक्त 137 कॅलरीज असतात. त्यामुळे सर्व पदार्थांना फक्त कॅलरीजच्या तराजूत मोजता येत नाही. 

"आम्ही अन्न खातो. कॅलरीज नाही. आपल्या शरीराला कॅलरीज मिळवण्यासाठी काम करावे लागते. तुम्ही नेमके कोणते अन्न खाता तेही येथे महत्त्वाचे आहे.

"गाजर, डोनट्स, मांस, शरीर प्रत्येक अन्नातून कॅलरीज शोषण्याची पद्धत वेगळी आहे," गिल्स म्हणाले. 

सुपरमार्केटमध्ये मिळणाऱ्या पॅकेटवर कॅलरीजची संख्या लिहिलेली असते. परंतु, आपल्या शरीराला किती कॅलरीज मिळतात किंवा आपले शरीर किती कॅलरीज शोषू शकते यावर काही लिहिलेले नसते. 

"उदाहरणार्थ, आपण वापरत असलेल्या प्रथिनांच्या 100 कॅलरीजपैकी फक्त 70 कॅलरीज शरीरात शोषली जातात. इतर 30 टक्के कॅलरीज त्यातील आधीच्या 70 टक्के कॅलरी वापरण्याच्या प्रक्रियेत खर्च होतात,” गिल्स म्हणतात.

त्याच वेळी चरबी ही जास्त ऊर्जा देणारी असते. ती शरीरात चांगल्या पद्धतीने शोषली जाते. प्रत्येक 100 कॅलरीज चरबीसाठी, आपले शरीर 98 कॅलरीज शोषू शकते," गिल यांनी स्पष्ट केले. 

उदाहरण द्यायचं झालं तर गाजरातील 100 कॅलरीजपेक्षा चिप्समधील 100 कॅलरीज या जास्तप्रमाणात शरीरात शोषल्या जातात. 

गिल म्हणतात की, तुम्ही नेमके कोणते अन्न खात आहात हे जाणून घेतल्याशिवाय कॅलरी मोजणे म्हणजे मेहनत वाया घालवणं. 

तथापि, समस्या येथे थांबत नाही. आपले वय, झोपेची वेळ, आपल्या आतड्यातील बॅक्टेरिया, आपल्या शरीरातील संप्रेरकांची पातळी आणि आपण आपले अन्न कसे चघळतो या सर्वांवर एका अन्नातून आपल्याला किती कॅलरीज मिळतात यावर परिणाम होतो.

सारखे अनेक घटक उच्च प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांमध्ये प्रथिने आणि तंतूंऐवजी चरबी आणि साखरेचे प्रमाण जास्त असते. यातून आपल्याला कॅलरीज मिळतात. परंतु, यांमध्ये पोषणमूल्ये नाहीत. 

" सर्वत्र कॅलरी लिहिलेल्या असतात. मात्र, पौषणमूल्ये उघड केली जात नाहीत. त्यात चरबी किती आहे? साखर किती? किती फायबर? किती कर्बोदके? किती जीवनसत्त्वे? असे तपशील उघड केले जात नाहीत. "खरं तर कॅलरी मोजणे म्हणजे खडक मोजण्यासारखे आहे," गिल म्हणतात.

असेच मोजत राहिल्यास आपल्याला अनारोग्यकारक सवयी लागण्याचा धोका आहे, असा इशारा त्यांनी दिला.

 हे इतके धोकादायक आहे का?

कॉर्नेल युनिव्हर्सिटीच्या अमेरिकन खाद्यसंस्कृती आणि इतिहासाच्या तज्ज्ञ आंद्रेया रोझ बित्तर म्हणाल्या, "कॅलरी सेवनाला चिकटून राहणे खूप धोकादायक आहे. ती म्हणते की कॅलरी-कपातीचे उपाय आपल्याला मदत करण्याऐवजी नुकसान जास्त करतात. "

जर कॅलरीजचा विचार करुन त्या कमी करायचं ठरवलं तर एनोरेक्सिया, बुलिमिया आणि ऑर्थोरेक्सियासारखे विकार येतील,'' असा त्यांनी इशारा दिला. 

त्या म्हणाल्या की काही लोक एकाच वेळी अन्नाचे सेवन कमी करण्याचा सल्ला देतात किंवा कमी-कॅलरी आहारात स्विच करतात, जे खूप धोकादायक आहे. 

पर्याय काय?

अन्नातील कॅलरीज व्यतिरिक्त, ऊर्जा सामान्यतः ज्यूलमध्ये मोजली जाते.

काही खाद्य कंपन्या पॅकेट्सवर ज्युलमध्ये गणना देखील देतात. मात्र लोकांच्या मनात कॅलरीने घर केलं आहे.

ज्यांना काहीच माहिती नसते त्यांनाही जास्त कॅलरीचं अन्न घेतलं की आरोग्य खराब होतं इतपतं माहिती असतं. 

म्हणूनच ब्रिटिश न्यूट्रिशन फाऊंडेशनच्या ब्रिजेट बेनेलम सारख्या तज्ञांचे म्हणणे आहे की कॅलरीची गणना पूर्णपणे बाजूला ठेवू नये. 

"लठ्ठपणा ही आज अनेक देशांत असलेल्या समस्यांपैकी प्रमुख समस्यांपैकी एक आहे. "लोक कशामुळे लठ्ठ होतात हे जाणून घेणे येथे महत्त्वाचे आहे," बेनेलम म्हणाल्या.

ते म्हणाले की ज्यांना वजन कमी करायचे आहे त्यांच्यासाठी ही गणना खूप उपयुक्त आहे. लोक काय खात आहेत? कॅलरीज कुठून येतात? हे जाणून घेणे फार महत्वाचे आहे.

उदाहरणार्थ, जर लोक भरपूर सॅच्युरेटेड फॅट वापरत असतील, तर त्या फॅटमधून त्यांना किती कॅलरीज मिळतात याची आम्हाला गणना करायची आहे. याचा अर्थ कॅलरीजबरोबरच अन्न सेवनाचाही विचार केला पाहिजे,” असं त्या सांगतात. 

ब्रिटनमधील नॅशनल हेल्थ सर्व्हिसचे म्हणणे आहे की, जर एखाद्या दिवशी तुम्ही जास्त अन्न खाल्लंत तर आपण घेतलेल्या कॅलरी आणि आपण खर्च करत असलेल्या कॅलरीजशी जुळल्या पाहिजेत.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि Twitter वर नक्की फॉलो करा.बीबीसी न्यूज मराठीच्या सगळ्या बातम्या तुम्ही Jio TV app वर पाहू शकता.'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहि61890597ले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, JioSaavn आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)