Армения Орусияга канчалык көз каранды?

Алексей Манвелян, Би-Би-Си, Ереван

Армениянын стратегиялык өнөктөшү Орусия менен болгон мамилеси экинчи Карабак согушунан кийин начарлап кетти жана өлкөнүн жетекчилиги, сыягы, өзүнүн геосаясий багытын Батышка карай өзгөртүүгө ниеттенүүдө.

Тоолуу Карабактагы аскердик операция аяктагандан кийин Армения олуттуу коопсуздук көйгөйүнө туш болду. Ереван алардын "негизги өнөктөшү" болуп келген Орусия өзүнө алган тынчтык орнотуу функцияларын аткарбай жатат, ага "мындан ары таянууга болбойт" деп эсептеп, Батыштан жардам күтүүдө.

Ошол эле учурда, Fitch кредиттик рейтинг агенттигинин акыркы билдирүүсүндө айтылгандай, жакынкы келечекте да Армениянын экономикасы Орусияга өтө көз каранды бойдон кала берет.

Агенттиктин эксперттери Армениянын экономикасы соода жана энергетика жагынан Орусияга абдан көз каранды жана жакынкы келечекте да бул көз карандылыктын олуттуу кыскарышы күтүлбөйт деп эсептешет.

Өткөн жылы Армениянын премьер-министри Никол Пашинян Wall Street Journal гезитине берген маегинде өлкөдө Орусиянын аскерий базаларынын мындан ары болушунан эч кандай пайда көрбөй турганын айткан.

Бирок, Армениянын өнөр жайынын, инфраструктурасынын жана алтургай чек ара көзөмөлүнүн көбү орустардын колунда болгондуктан, орус аскерлерин чыгарып кетүү оңой иш эмес. Мунун төркүнү эмнеде?

Чек аралар

1992-жылы Армения менен Орусиянын ортосунда кол коюлган келишимге ылайык, Россия Федерациясынын Федералдык коопсуздук кызматына (ФСБ) караштуу Федералдык чек ара кызматынын (ФПС) чек арачылары Армения Республикасынын Түркия Республикасы жана Иран Ислам Республикасы менен мамлекеттик чек арасын кайтарышат.

Муну менен катар Арменияда Орусия Федерациясынын ФСБсына караштуу Федералдык чек ара кызматы Армениянын Улуттук коопсуздук кызматынын чек ара аскерлери менен биргеликте Звартноц аэропортунда жана Иран менен чек арадагы автожолдун Агарак постунда чек араны кайтарууда.

Орусиянын аскер базасы

Орусия менен Армениянын ортосундагы аскердик жана аскердик-техникалык кызматташтык эки өлкөнүн ортосундагы достук, кызматташтык жана өз ара жардамдашуу келишиминин негизинде өнүгүп жатат. Бул документке ылайык, Москва менен Ереван тараптардын бирине аскердик коркунуч келип чыккан учурда бири-бирине жардам көрсөтүүгө жана аскердик-техникалык кызматташтыкты өнүктүрүүгө милдеттенет.

Мындан тышкары, аскердик кызматташуу Жамааттык коопсуздук келишим уюмунун (ЖККУ) алкагында жүргүзүлүүдө.

1995-жылы Армения менен Орусиянын ортосунда түзүлгөн мамлекеттер аралык келишимге ылайык, Орусиянын 102-аскердик базасы Армениянын Гюмри шаарында жайгашкан. Базанын өздүк курамындагы 5 миңге жакын адам КМШ мамлекеттеринин Абадан коргонуу биргелешкен системасынын алкагында күжүрмөн нөөмөттө турушат.

2010-жылы базаны Армениянын аймагында жайгаштыруу 2044-жылга чейин узартылган.

Армения мүчө болгон ЖККУнун Экинчи Карабак согушу аяктагандан кийин Еревандын «Азербайжан аскерлеринин басып кириши жана Армениянын аймагындагы позицияларды басып алуусу» тууралуу арызына карата салкын мамилеси Арменияда нааразылыкты жаратып, бул уюмдан чыгууну билдирген пикирлер айтылды.

Ал эми Украинага каршы согуш баштаган Орусия Арменияга курал жеткирүү боюнча өз милдеттенмелерин аткара албады.

Газ

Армения экономикасынын алдыңкы тармактарында 100 пайыз же жарым-жартылай орус капиталынын катышуусу менен 40тан ашык ири ишкана иштейт.

Армениянын энергетика тармагында иштеген орусиялык компаниялардын ичинен эң маанилүү ролду республикадагы бардык жаратылыш газын ташуу жана бөлүштүрүү системаларына (анын ичинде Раздан Жылуулук электр борборунун 5-энергетикалык блогу) ээлик кылган «Газпром Армения» ойнойт.

Республиканын ички рыногунда жаратылыш газынын монополист сатуучусу болуп (акциялардын 100 пайызы орусиялык «Газпромго» таандык) 1997-жылы декабрда түзүлгөн орус-армян «Газпром Армения» ААК саналат.

"Газпром Армения" Армениянын ички рыногун газ менен камсыздоону, ошондой эле күйүүчү майды ташуу, сактоо, бөлүштүрүү жана сатууну уюштурат жана республиканын аймагында газ транспортунун системасын, жер астындагы газ сактоочу жайларды реконструкциялоо жана кеңейтүү менен алектенет.

Армения менен Орусиянын өкмөттөрүнүн ортосундагы келишимге ылайык, Арменияга жылына 2,5 миллиард куб метр газ ташылат.

Учурда Армения орус газынын 1000 куб метри үчүн 165 доллардан төлөйт.

2006-жылдан бери иштеп жаткан Иран-Армения газ кууру да орусиялык “Газпром” компаниясына таандык.

Армения Ирандан Арменияга ташылган жылына 365 миллион куб метр газ үчүн – 1 куб метрине 3 киловатт-саат электр энергиясын – бартердик негизде төлөйт.

«Электр энергиясына газ» келишиминин алкагында жыл сайын Ирандан Арменияга 365 миллион куб метр газ импорттолот.

Электр кубаты

2002-жылы Армения Орусияга 98 миллион долларга жакын карызын төлөө үчүн беш ишкананы өткөрүп берген.

Карыздын ордуна «Марс», «Ереван материал таануу илим-изилдөө институту», «Ереван математикалык машиналар илимий изилдөө институту», «Ереван автоматташтырылган башкаруу системалары илимий изилдөө институту», ошондой эле «Раздан» Жылуулук электр борборунун мүлк комплекси (өлкөдө өндүрүлгөн электр энергиясынын 10% өндүрөт) Орусияга өткөрүлүп берилген.

Энергияны өндүргөн, аны бөлүштүрүү жана каржы маселелери менен алектенген электр тармагындагы бардык ишканалар Орусияга таандык. Орусиянын "Армениянын электр тармактары" (ESA) компаниясы эксклюзивдүү лицензияга ээ.

ESA 2002-жылы негизделип, 2006-жылдан тарта анын 100% акциясы орусиялык ИНТЕР РАО ЕЭС корпорациясына өткөн.

Электр энергиясынын негизги өндүрүүчүсү – Армениянын мамлекеттик атомдук электр станциясы. Электр энергиясынын 40 пайызга жакыны атомдук электр станцияларынан алынат. 2003-жылдын сентябрынан тарта АЭС 5 жылдык мөөнөткө «Интер РАО ЕЭС» ААКнын ишенимдүү башкаруусуна өткөрүлүп, 2008-жылы келишим 2013-жылга чейин узартылган.

Арменияда ГЭСтердин дагы эки каскады иштеп жатат. Воротан каскады (16%) америкалык Contour Global Hydro Cascade компаниясына, ал эми Севан-Раздан каскады (10%) орусиялык "РусГидро" тобуна тиешелүү.

Электр энергиясынын дагы 4 пайызын чакан ГЭСтер өндүрөт.

2017-жылы армян тектүү орусиялык ишкер Самвел Карапетянга таандык “Ташир” тобу Армениянын электр тармактары компаниясынын жана Раздан Жылуулук электр борборунун бардык акцияларын сатып алган.

Орусиядан акча которуулар

Москва менен Еревандын мамилеси салкындап баратканда Орусия Армения менен анын жарандарына экономикалык көйгөйлөрдү жаратышы мүмкүн деген алгачкы ишараттар чыга баштады.

2022-жылдын октябрында Орусиянын Мамлекеттик Думасы Орусияда бизнес жүргүзүү жана иштөө үчүн зарыл болгон армян айдоочулук күбөлүктөрүн таанууну караган мыйзам долбоорун талкуулоону кийинкиге калтырган.

Думанын расмий сайтында жазылгандай, Думанын төрагасы Вячеслав Володин Армения өкмөтү орус тилинин статусун бекемдөө боюнча эч кандай кадам таштабаганын ачык түшүндүргөн.

«Биз Белоруссия, Казакстан жана Кыргызстанга карата ушундай чечимдерди кабыл алдык, анткени аларда орус тили конституциялык жактан бекитилген. Арменияга келсек, биз көрүп жатабыз: орус тилинин статусу жок, акыркы чечимдер бул жаатта мамилелерди өнүктүрүүгө таптакыр багытталган эмес», - деди Володин.

Орусияда көптөгөн армян мигранттары кызмат көрсөтүү жагында, анын ичинде таксист болуп иштешет жана айдоочулук күбөлүктөрдүн таанылбаганы аларга иштөөгө жолтоо болмокчу.

Армениянын экономикасы да маянасын мекенине жөнөтүшкөн Орусиядагы эмгек эмигранттарынан көз каранды.

Орусиянын Украинага аскерий чабуулуна чейин жыл сайын 80 миңге жакын адам Армениядан Орусияга сезондук жумушка барчу. Алардын көбү курулуш иштери менен алектенишет. Орусиянын Федералдык миграция кызматы бул санды болжол менен 300 миң деп эсептейт.

Армениянын Борбордук банкынын маалыматы боюнча, 2021-жылы Орусиядан Арменияга 865 миллион долларга жакын акча которулган. Бул өлкөнүн ИДПсынын 5 пайызын түзөт. 2022-жылы бул көрсөткүч дээрлик 4 эсеге өсүп, 3,6 миллиард долларга жеткен.

Украина согушуна байланыштуу Орусияда жарым-жартылай мобилизация жарыялангандан кийин 100 миңге жакын орустар Арменияга көчүп кетишкен.

Айрым маалыматтарга караганда, Арменияда жашаган армяндардын саны 2 миллиондон ашат. Айрым булактар бул санды 3 миллион деп айтышат.

Орусиядан эмгек мигранттарынын агымы

Соңку статистикага ылайык, Армениядагы жылдык 12,6 пайыздык экономикалык өсүштүн төрттөн бир бөлүгү орусиялык мигранттардын эсебинен болгон. Алар Арменияга Орусиянын Украинадагы аскерий аракеттерине байланыштуу жарым-жартылай мобилизация жарыялангандан кийин келишкен.

Көптөрү Арменияны транзиттик өлкө катары колдонушат, бирок ар кандай маалымат боюнча өлкөдө 100 миңге жакыны калган.

«Биз маалыматтык технологиялар тармагында адамдык капиталдын 25 пайызга өскөнүн көрүп жатабыз. Арменияга таланттуу, билимдүү адамдар көчүп келүүдө жана бул узак мөөнөттүү натыйжа бериши мүмкүн”, - деди Армениянын Борбордук банкынын башчысы Мартин Галстян Эл аралык валюта корунун жылдык конференциясында.

Тике чет элдик инвестиция Армениянын ИДПсынын 5 пайызын түзөт. 2022-жылы өлкөгө рекорддук 1 миллиард доллар тартылган, анын көбү Орусиядан. Көптөгөн мигранттар Арменияда өз бизнесин түптөп жатышат.

Калктын өсүшү, өзгөчө ИДПнын 50 пайызын түзгөн кызмат көрсөтүү тармагынын кирешелерин көбөйттү.

Мигранттардын агымы Арменияда иштеп жаткан 18 коммерциялык банктын киреше табуу жагына оң таасирин тийгизди.

Өткөн жылга салыштырмалуу 2022-жылы резидент эместер үчүн валюта алмаштыруудан жана башка кызматтардан банктын кирешеси 3 эсеге өскөн.

Fitch кредиттик рейтинг агенттиги Орусиянын Украинадагы согушу башталгандан бери орус-армян соодасы кыйла өскөнүн билдирди.

Орусияга товар экспорту 2021-жылдан бери 300 пайызга өсүп, өлкөнүн экспортунун 51 пайызы Орусияга туура келет, ал эми өткөн жылдын 9 айындагы импорттун 30 пайызы Орусиядан болду.

Арменияга мигранттардын агымы пландагы 1,6 пайыздын ордуна дээрлик 13 пайызга жетти. Анткени мигранттардын басымдуу бөлүгү билимдүү, негизинен кирешеси жогору адамдар.

Бул фактор өзгөчө кафе, ресторан, чач тарач сыяктуу калкты тейлөө тармагынын өнүгүшүнө түрткү берет.

Бирок бул суроо-талап канчалык туруктуу болорун алдын ала айтуу кыйын. Мигранттардын агымынан улам өлкөдө батирлердин баасы, ижара акысы 2-3 эсеге кымбаттап, айрымдары жашоо шарты арзан башка өлкөлөргө кетип жатышат.

Армениянын Өкмөтү өз кезегинде квалификациялуу адистер үчүн дагы ыңгайлуу шарттарды түзүп жатат.

Кирешесинин 90 пайыздан ашыгын IT тармагынан алган же кызматкерлеринин кеминде 90 пайызын IT адистери түзгөн компанияларга атайын сертификат ыйгарылат.

Бул күбөлүк: киреше салыгынын нөлдүк ставкасы, НДСтен бошотуу, резиденттер жана резидент эместер үчүн 10% киреше салыгы, (Арменияда жеңилдиктерсиз үзгүлтүксүз киреше салыгы 21%) - жана дивиденддерден 5% киреше салыгы өңдүү салык жеңилдиктерин алууга мүмкүндүк берет.

Сертификат 30дан аз кызматкерлери бар компанияларга тиешелүү.

Армениянын экономика министри Вахан Керобяндын РБКга берген маегинде Армения өкмөтү геосаясий кырдаалдан максималдуу пайда алууну көздөп жатканы көрүнүп турат.

2022-жылдын сентябрынын башында гана Арменияга Орусиядан 50 IT адиси келген.

Темир жолдор

2008-жылы Армения темир жолу 30 жылдык мөөнөткө Орусия темир жолу компаниясынын концессиялык башкаруусуна өткөн. Учурда Армениянын темир жолдору Орусия темир жолу компаниясынын курамына кирген Түштүк Кавказ темир жолунун (ТКТЖ) карамагында. Тараптардын макулдашуусу боюнча 20 жылдан кийин келишим дагы 10 жылга узартылышы мүмкүн.

2023-жылга карата Армениядагы темир жолдордун жалпы узундугу 1252,5 км, анын ичинен 759,8 км негизги жолдор.

Түштүк Кавказ темир жолу 74 станциядан турат, бирок 55 гана иштейт. Армениядан чет өлкөгө чыгуучу төрт чек ара пунктунун: [Айрум-Садахло (Грузия), Ахурян-Догукапи (Түркия), Ераш-Валидаг (Азербайжан), Ижеван-Бархударлы (Азербайжан)] ичинен бир гана Айрум-Садахло (Грузия) иштейт.

Түштүк Кавказ темир жолу ишканасы инфраструктураны өнүктүрүү боюнча милдеттенмелерин аткарбаганы үчүн сынга алынды. Узундугу 32 километр келген Ванадзор-Фиолетово линиясынын курулушу ушул кезге чейин аяктай элек. Бул Еревандан Тбилисиге жана Кара деңиз портторуна чейинки жолду 112 чакырымга кыскартат.

Курулуш 2011-жылы башталышы керек болчу, бирок 2012-жылы ТКТЖ долбоордун наркын эки эседен ашык жогорулатып, аны 200–250 миллион долларга жеткирген жана кийин долбоор унутулуп калган. Кошумчалай кетсек, «Армения эл аралык аэропорттору» компаниясынын билдирүүсүнө ылайык, Түштүк Кавказ темир жолунун аракетсиздигинен улам дагы бир долбоор – Еревандагы Чарбах метро станциясынан Звартноц аэропортуна чейин темир жол линиясын куруу кагаз жүзүндө калган.

2018-жылы компанияга салык төлөөдөн качкан деген айып тагылып, Мамлекеттик киреше комитетинин кызматкерлери ишкананын имаратын тинтип, айрым документтерди тартып алышканы кабарланган. Эртеси премьер-министр Никол Пашинян Түштүк Кавказ темир жолунун жетекчисин кабыл алды.

«Коммерсантъ» газетасына берген интервьюсунда Армениянын премьер-министри Никол Пашинян алдын ала маалыматтар боюнча, ТКТЖ 60 миллион доллар өлчөмүндө кошумча салык төлөбөгөнүн билдирди.

Компания тергөө органдарын бир жактуу деп атап, жүрүп жаткан текшерүүлөр тууралуу маалыматка комментарий берди.

Жогорку Ларс аркылуу өткөн жол

Армян экспортун ташуунун жалгыз кургактагы жолу Грузия-Орусия чек арасындагы Жогорку Ларс чекити аркылуу өтөт. Кышында муздан улам жол маал-маалы менен жабылат.

Бирок кээде армян жүк ташуучу унааларына жолдун ачылышын же башка себептерге байланыштуу – негизинен Орусия багыты боюнча бир нече күн күтүүгө туура келет.

Өткөн жылдын ноябрь айынын аягында Армениянын премьер-министри ЖККУнун Минск саммитине катышуудан баш тартканда, армян жүк ташуучулары да Жогорку Ларс өткөрмө бекетинде көйгөйлөргө туш болушкан. Орус фитосанитардык бийликтери армян азыктарына талаптарды күчөткөндө, жүздөгөн жүк ташуучу унаалар, анын ичинде тез бузулуучу азык-түлүктөр, балык жана мөмө-жемиштер жүктөлгөн унаалар көзөмөл-өткөрүү пунктунда токтоп калган.

Орусия менен Армения Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештигине мүчө жана ЖККУ форматында да кызматташат. 2015-жылдын январь айынан бери Армения курамына Орусия, Беларусь, Казакстан жана Кыргызстан кирген Евразиялык экономикалык биримдиктин (ЕАЭБ) мүчөсү болуп саналат.