આખી રાત વાઈ-ફાઈ ચાલુ રાખીને સૂવાથી મગજ પર શું અસર થાય, ઓશીકા નીચે મોબાઇલ રાખવાથી શું નુકસાન થાય?

"સુઈ જા દીકરા, રાતના 12 વાગ્યા છે, તું ક્યાં સુધી તારા મોબાઇલ સામે જોતો રહીશ?"

"મમ્મી, હું હમણાં જ એક ફિલ્મ પૂરી કરી રહી છું, અમને દિવસ દરમિયાન Wi-Fi મળતું નથી!"

"આ વાઈ-ફાઈ વિશે કંઈક કરવું પડશે!"

આ સંવાદ નૉઇડામાં રહેતાં સરિતા અને તેમના ધોરણ 8 માં ભણતા પુત્ર અક્ષર વચ્ચેનો છે. તે અઠવાડિયામાં ત્રણ કે ચાર દિવસ આ સંવાદ થાય છે.

કેટલાક લોકો કહે છે કે વાઈ-ફાઈનો અર્થ 'વાયરલેસ ફિડેલિટી' થાય છે, જેમ હાઈ-ફાઈનો અર્થ 'હાઈ ફિડેલિટી' થાય છે.

પરંતુ ઉદ્યોગ સંસ્થા વાઈ-ફાઈ એલાયન્સ કહે છે કે વાઈ-ફાઈનું કોઈ પૂર્ણ સ્વરૂપ નથી.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, વાઈ-ફાઈ એ એવી ટૅક્નૉલૉજી છે જે આપણને વાયર અને કનેક્ટર્સના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાયા વિના ઇન્ટરનેટ સાથે જોડે છે.

આ દ્વારા આપણે ઇન્ટરનેટ પરથી માહિતી મેળવી શકીએ છીએ અને એકબીજા સાથે વાતચીત કરી શકીએ છીએ.

શું વાઈ-ફાઈ ચાલુ રાખવાથી સ્વાસ્થ્ય પર કોઈ અસર પડે છે?

વાઈ-ફાઇ કમ્પ્યુટર અને સ્માર્ટફોન જેવાં ઉપકરણોને કેબલ વગરના નેટવર્ક સાથે જોડે છે. તે વાયરલેસ રાઉટરનો ઉપયોગ કરીને વાયરલેસ લોકલ એરિયા નેટવર્ક (WLAN) બનાવે છે.

આપણે બધા મોબાઇલ ફોનના વ્યસનથી વાકેફ છીએ અને હવે વાઈ-ફાઈ પણ એક વળગણ બની ગયું છે. પરંતુ તેનું એક પાસું એવું છે જેની ચર્ચા ઓછી થઈ રહી છે.

જો કોઈ વ્યક્તિ મનોરંજન કે કામ માટે મોડી રાત સુધી મોબાઇલ ફોન, ટૅબ્લેટ, કૉમ્પ્યુટર કે લૅપટૉપ પર સક્રિય રહે છે, તો એવી શક્યતા વધી જાય છે કે રાત્રે પણ વાઈ-ફાઈ રાઉટર ચાલુ રહે.

તો શું વાઈ-ફાઈ ચાલુ રાખવાથી આપણા સ્વાસ્થ્ય પર કોઈ અસર પડે છે, અથવા તેને બંધ કરવાથી કોઈ સ્વાસ્થ્ય લાભ થઈ શકે છે?

આ પ્રશ્નને વધુ સ્પષ્ટ કરવા માટે, શું રાત્રે વાઈ-ફાઈ ચાલુ રાખવાથી માનવ શરીર અથવા મગજનાં ન્યુરોલૉજિકલ પાસાં પર નુકસાન થઈ શકે છે?

જ્યારે આ પ્રશ્ન યશોદા મેડિસિટી, દિલ્હી-એનસીઆર ખાતે કન્સલ્ટન્ટ (મિનિમલી ઇન્વેસિવ ન્યુરો સર્જરી) ડૉ. દિવ્યા જ્યોતિને પૂછવામાં આવ્યો, ત્યારે તેમણે કહ્યું કે તેઓ આ અંગે સ્પષ્ટ કશું કહી શકતાં નથી કારણ કે હજુ સુધી વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયું નથી.

બ્રેઇન ઇમ્પલ્સ શું છે?

ડૉક્ટરે વધુમાં કહ્યું કે તાર્કિક રીતે, આ વિચારી શકાય છે કારણ કે બ્રેઇન ઇમ્પલ્સ ઇલેકટ્રિકલ ઇમ્પલ્સ છે, અને વાઈ-ફાઈ અથવા અન્ય ઉપકરણો ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ફિલ્ડ (EMF) પર આધાર રાખે છે.

"તેથી શક્ય છે કે તે બ્રેઇન ઇમ્પલ્સ દખલ કરે, પરંતુ અત્યાર સુધી આપણી પાસે આવું વિચારવાનું કોઈ વૈજ્ઞાનિક કારણ કે નિષ્કર્ષ નથી. પરંતુ આપણે શક્ય તેટલું તેનાથી દૂર રહેવું જોઈએ."

આ બ્રેઇન ઇમ્પલ્સ શું છે?

"એ ઇલેક્ટ્રોકેમિકલ સંકેતો છે જેની મદદથી ન્યૂરોન કૉમ્યુનિકેટ કરે છે અને માહિતીને પ્રોસેસ કરે છે. આ ઇમ્પલ્સને ઍક્શન પોટેન્શિયલ પણ કહેવામાં આવે છે."

મગજમાં આ ઇમ્પલ્સ વહન કરતી ચેતા સંવેદનાત્મક ચેતા છે. તે મગજમાં સંદેશ વહન કરે છે, ત્યારે જ આપણે અને તમે સ્પર્શ, સ્વાદ, ગંધ, તેમજ જોઈ શકીએ છીએ.

દિવસ અને રાત્રિ દરમિયાન વાઈ-ફાઈ રાઉટરની અસર

શું રાત્રે વાઈ-ફાઈ રાઉટર ટાળવા જોઈએ અને દિવસે નહીં?

આ અંગે ડૉ. દિવ્ય જ્યોતિએ બીબીસીને જણાવ્યું, "દિવસ અને રાત્રિ દરમિયાન શરીર અને તેની પ્રવૃત્તિઓમાં ફરક હોય છે. રાત્રે, શરીરનાં વેવ્સ અલગ અલગ હોય છે, જે સ્લીપ વેવ્સ છે. સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે રાત્રે સારી ઊંઘ આવે અને તે સ્લીપ સાઇકલ દ્વારા નક્કી થાય છે."

તેમણે કહ્યું, "એટલા માટે જ કહેવાય છે કે રાત્રે તેને બંધ કરી દેવું જોઈએ જેથી મગજને આરામ મળે, સારી ઊંઘ આવે, સંપૂર્ણ આરામ મળે. પરંતુ દિવસ દરમિયાન આપણે કામ કરવું પડે છે, તેથી ઊંઘમાં ખલેલ ન પહોંચે, પરંતુ તર્ક એ છે કે આ ઍક્સપોઝર જેટલું ઓછું હોય તેટલું વધારે સારું છે."

પરંતુ શું રાત્રે વાઈ-ફાઈ ટાળવું યોગ્ય છે? મોબાઇલ ફોનને પણ આપણે ઘણીવાર સૂતી વખતે ઓશિકા પાસે રાખીએ છીએ. એ કેટલું યોગ્ય છે?

આના પર ડૉક્ટર કહે છે કે મોબાઇલ ફોન પણ માઇક્રોવેવ પર આધારિત છે. તે એક પ્રકારનું રેડિયેશન પણ ઉત્પન્ન કરે છે, ફક્ત તેની ફ્રિકવન્સી અલગ હોય છે.

તાર્કિક રીતે, આ પણ દખલ કરી શકે છે. જો તમે મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ ન કરો તો પણ, ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક વેવ્સ તો હાજર જ હોય છે.

દિવ્ય જ્યોતિએ કહ્યું, "જો આપણે બૅકગ્રાઉન્ડ રેડિયેશન વિશે વાત કરીએ, તો તેની સરખામણીમાં મોબાઇલ ફોન અને વાઈ-ફાઈમાંથી નીકળતું રેડિયેશન ખૂબ ઓછું છે. તો શું આ બંનેને કારણે ઍક્સપોઝર ઘણું વધે છે? તો જવાબ ના છે. આની તુલનામાં, બૅકગ્રાઉન્ડ રેડિયેશન સાથેનો આપણો સંપર્ક ઘણો વધારે છે."

નિષ્ણાતો કહે છે કે આપણા ઘર કે ઑફિસમાં દરેક પ્રકારનાં ઉપકરણ રેડિયેશન ઉત્સર્જિત કરે છે. ટીવી, ફ્રીઝથી લઈને એસી સુધી. કોઈપણ ઇલેક્ટ્રિક ઉપકરણમાં ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક વેવ્સ જોડાયેલા હોય છે.

કેટલાક નિષ્ણાતો ભલામણ કરે છે કે જો તમને EMF ઓવરઍક્સપોઝર વિશે ચિંતા હોય, તો તમારે જે રૂમમાં સૂતા હો ત્યાં રાઉટર રાખવાનું ટાળવું જોઈએ.

અથવા જો આ શક્ય ન હોય તો તમે રાઉટરને બેડથી યોગ્ય અંતરે રાખી શકો છો.

નિષ્ણાતો શું કહે છે?

મેડિકલ લાઇન ઉપરાંત, અમે ટૅકનૉલૉજી સંબંધિત નિષ્ણાતો સાથે પણ આ વિષય પર ચર્ચા કરી.

તેમનું કહેવું છે કે આ વિશે કોઈ સચોટ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી, જેના કારણે ઘણી મૂંઝવણ છે.

આવી સ્થિતિમાં, આ તરંગો અથવા EMF ખરેખર કેટલું નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને તેનાથી પોતાને કેવી રીતે બચાવવું તે જાણવા માટે એક અભ્યાસ હાથ ધરવો જોઈએ.

ટૅકનૉલૉજી નિષ્ણાત મોહમ્મદ ફૈઝલ અલી કહે છે કે એવો કોઈ અભ્યાસ નથી જે સાબિત કરી શકે કે આપણે રાત્રે વાઈ-ફાઈ બંધ કરવું જોઈએ જેથી આપણે સારી ઊંઘ લઈ શકીએ.

"અથવા કદાચ વાઈ-ફાઈ ચાલુ રાખવાથી આપણી ન્યુરોલૉજિકલ અથવા અન્ય સિસ્ટમો પર અસર પડે છે. પરંતુ એવું કહી શકાય કે કોઈપણ પ્રકારના રેડિયો તરંગોના વધુ પડતા સંપર્કમાં આવવાથી લાંબા ગાળાની અસરો થઈ શકે છે. આ એક સામાન્ય બાબત છે."

રેડિએશનથી ઊંઘ પર શું અસર થાય છે?

અલીએ બીબીસીને જણાવ્યું, "જો આપણે 1995-96થી મોબાઇલની શરૂઆતનો વિચાર કરીએ, તો તેની સફર 30 વર્ષની છે અને છેલ્લાં 10 વર્ષમાં ભારતમાં મોબાઇલ અને વાઈ-ફાઈનો વિકાસ ઘણો વધારે થયો છે."

"તેથી શક્ય છે કે ભવિષ્યમાં એક એવો અભ્યાસ થશે જે નિષ્કર્ષ પર આવી શકે કે આ વસ્તુઓ આ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને તેથી તેનો ઉપયોગ મર્યાદામાં થવો જોઈએ. પરંતુ હાલમાં એવું કંઈ નથી."

મોબાઇલમાં પણ પોતાનું ઇન્ટરનેટ હોય છે, શું આ તર્ક તેમને પણ લાગુ પડે છે?

આ પ્રશ્નના જવાબમાં, તેમણે કહ્યું, "ભલે તે ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ક્ષેત્રો હોય કે રેડિયો તરંગો, ઓવરઍક્સપોઝર સારું નથી. હવે જ્યારે આપણી પાસે વધુ સારો ડેટા છે, તો ચોક્કસપણે આના પર એક અભ્યાસ થવો જોઈએ. મારા જ્ઞાન અને સમજ મુજબ, આ એટલું નુકસાન પહોંચાડતા નથી જેટલું ક્યારેક ડરાવવામાં આવે છે."

જ્યારે નિષ્ણાતોને પૂછવામાં આવ્યું કે રેડિયેશન, તરંગો અથવા EMF શરીર પર શું પ્રતિકૂળ અસરો કરી શકે છે?

ડૉ. દિવ્ય જ્યોતિએ કહ્યું, "સૈદ્ધાંતિક રીતે, તે સારી ઊંઘમાં દખલ કરી શકે છે અને જો આવું થાય, તો તે દિવસ દરમિયાન આપણી કાર્યક્ષમતાને અસર કરશે. એકાગ્રતા અને ધ્યાનમાં અસર થશે. આ ઉપરાંત, રેડિયેશન શરીરમાં ગાંઠોનાં નિર્માણ અને વૃદ્ધિ સાથે પણ જોડાયેલું છે."

"વાઈ-ફાઈની સાથે, મોબાઇલ ફોનમાંથી નીકળતા રેડિયેશન વિશે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. ભારતમાં ઘણા મોબાઇલ ફોન હવે 5G નેટવર્ક પર ચાલે છે. લગભગ છ વર્ષ પહેલાં જ્યારે યુરોપમાં આ ટૅક્નૉલૉજી આવી ત્યારે નવી ટૅક્નૉલૉજી સાથે સંકળાયેલાં સ્વાસ્થ્ય જોખમો વિશે પ્રશ્નો ઊભા થયાં હતાં."

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન