Trump yavuze ko arimo kureba icyakorwa 'gikaze cyane' kuri Iran, na yo ivuga ko Amerika niyibeshya isanga biteguye

Iran yihanangirije Amerika, iyibwira ko nihirahira iyigabaho igitero na yo itazazuyaza gusubiza. Minisitiri w'ububanyi n'amahanga wa Iran Abbas Araghchi yatangaje ko igihugu cye "kidashaka intambara" ariko ko cyiteguye neza mu gihe cyaterwa.

Iran yatangaje ibi nyuma y'uko Perezida Donald Trump avuze ko arimo kureba "icyakorwa gikaze cyane" kubera imyigaragambyo muri Iran imaze kwicirwamo abantu babarirwa mu magana.

Umwe mu baganiriye na BBC ari i Tehran yagize ati: "Aha ibintu bimeze nabi cyane. Inshuti zacu nyinshi zarazishe, amasasu aravuza ubuhuha kandi abigaragambya barimo kuraswa. Birasa n'aho ari intambara, imihanda yuzuye amaraso. Baratunda imirambo bifashishije imodoka nini kuko ni myinshi cyane."

BBC yabaze amasanduku y'imirambo agera ku 180 agaragara mu mashusho yafatiwe mu buruhukiro bw'abapfuye buri hafi ya Tehran.

Ihuriro rikorera muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Human Rights Activist News Agency (HRANA), rivuga ko ryemeje urupfu rw'abigaragambya 495 hamwe n'abashinzwe umutekano 48 mu gihugu hose.

HRANA ivuga ko abantu 10,600 bamaze gutabwa muri yombi mu byumweru bigera kuri bibiri iyi myigaragambyo imaze.

Perezida Trump wa Amerika yavuze ko Amerika ishobora kwinjira mu bibazo bya Iran kubera kwicwa kw'abigaragambya.

Ku rundi ruhande ariko, Perezida wa Amerika Donald Trump kuri iki cyumweru yavuze ko abayobozi ba Iran bamuhamagaye bakamubwira ko "bashaka kuganira".

Gusa, yongeyeho ko Amerika "ishobora kugira icyo ikora mbere y'ibiganiro".

Trump nta bisobanuro byinshi yatanze ku byo Amerika irimo gutekereza gukora, ariko ku Cyumweru yavuze ko "hari amahitamo akomeye cyane barimo kureba".

Umwe mu bategetsi yabwiye ikinyamakuru CBS, umufatanyabikorwa wa BBC muri Amerika, ko Trump yamaze kubwirwa amahitamo y'ibitero bya gisirikare kuri Iran.

Ubundi buryo bushobora kwifashishwa burimo kongera inkunga ku mbuga za interineti zihangana n'ubutegetsi bwa Iran, gukoresha intwaro za mudasobwa (cyber weapons) ku ngabo za Iran, cyangwa kongera ibihano bya dipolomasi, nk'uko abategetsi babibwiye Wall Street Journal.

Umuvugizi w'Inteko Ishinga Amategeko ya Iran yaburiye Amerika ko mu gihe yatera Iran, yaba Israel ndetse n'ibirindiro bya gisirikari biri mu karere byahita bijya mu kaga kuko Iran yabyihimuraho.

Imyigaragambyo muri Iran yatangiye kubera izamuka rikabije ry'ibiciro. Ubu, abigaragambya barimo gusaba ko ubutegetsi bw'icyo gihugu buvaho.

Umushinjacyaha mukuru wa Iran yavuze ko umuntu wese wigaragambya azafatwa nk'"umwanzi w'Imana", icyaha gihanishwa urupfu.

Umuyobozi w'ikirenga wa Irani, Ayatollah Ali Khamenei we, yise abigaragambya "itsinda ry'abangizi" bashaka "kunezeza Trump".

Ku Cyumweru, igihugu cyatangaje iminsi itatu yo kunamira ibyo cyise "abacunguzi biciwe mu rugamba rwa Irani na Amerika na Israel".

Abakozi ba bimwe mu bitaro babwiye BBC ko bakomerewe cyane kubera imirambo myinshi y'abiciwe ndetse n'abakomerekeye mu myigaragambyo.

BBC n'ibindi bitangazamakuru mpuzamahanga byinshi ntibishobora gukorera imbere muri Iran, kandi guverinoma ya Irani yafunze interineti kuva ku wa Kane, bigatuma kubona no kugenzura amakuru bigorana cyane.

Hari amashusho amwe yamenyekanye, arimo n'agaragaza imirambo itondetse ku mirongo ipfunyitse mu mashashi ashyirwamo abantu bapfuye mu Kigo gisuzuma Imirambo cya Tehran.

Mu mashusho amwe yavuyeyo, abantu bagera hafi ku 180 baboneka baryamye hasi, harumvikana amajwi y'amarira n'agahinda y'abantu basa n'abashakisha ababo.

Amashusho menshi yemejwe na BBC Verify ko ari mashya agaragaza imirwano hagati y'abigaragambya n'inzego z'umutekano mu mujyi wa Mashhad, uwa kabiri mu bunini muri Iran.

Abigaragambya bambaye imyenda ibafasha kwiyoberanya baboneka bihisha inyuma y'ahajugunywa imyanda imbere yabo hari inkongi y'umuriro ikomoka ku bintu batwikiye mu muhanda, mu gihe umurongo w'inzego z'umutekano ugaragara hakurya ku rundi ruhande.

Harumvikana amasasu menshi, ndetse n'urusaku rumeze nko gukubita amasafuriya.

I Tehran, amashusho yemejwe yo ku wa Gatandatu nijoro agaragaza abigaragambya bigarurira imihanda yo mu gace ka Gisha, urusaku rwo gukubita amasafuriya mu mujyi wa Punak, n'imbaga y'abantu iri mu myigaragambyo isaba ko ubutegetsi bw akisilamu buvaho (clerical rule) mu gace ka Heravi.

Perezida wa Iran, Masoud Pezeshkian, yashinje Leta Zunze Ubumwe za Amerika na Israel guteza imvururu mu gihugu cye.

Yagize ati: "Bahuguye abantu bamwe bari mu gihugu n'abari hanze, bazana abarwanyi b'iterabwoba baturutse hanze, batwika imisigiti, kandi bagaba ibitero ku masoko n'amashyirahamwe y'abacuruzi bo muri Rasht, kugeza ubwo isoko ryafashwe n'inkongi." N'ubwo avuga ibi ariko, ntatanga ibimenyetso.

Amashusho yemejwe na BBC Persian na BBC Verify agaragaza ko inzego z'umutekano za Iran zarashe ku gihiriri by'abigaragambya mu bice bitandukanye, harimo Tehran, intara y'uburengerazuba ya Kermanshah, n'akarere ko mu majyepfo ka Bushehr.

Amashusho menshi yemejwe yafashwe mu kugaragaza hagati mu mujyi wo mu burengerazuba wa Ilam mu mpera z'icyumweru gishize, agaragaza inzego z'umutekano zirasa mu cyerekezo cy'ibitaro bya Imam Khomeini, aho abigaragambya bari bateraniye mu myigaragambyo.

Ukwinjira kuri internet muri Iran ubu kugarukira cyane ku muyoboro wa intranet yo mu gihugu imbere, ufite imiryango mike cyane ijya hanze. Ariko mu myigaragambyo iri kuba ubu, ubutegetsi bwafashe ku nshuro ya mbere icyemezo gikomeye cyo kugenzura no kugabanya uyu muyoboro n'abawukoresha.

Inzobere yabwiye BBC Persian ko ubu gufunga imiyoboro bikaze kurusha uko byari bimeze mu gihe cy'izamuka ry'imyigaragambyo rya "Women, Life, Freedom" mu mwaka wa 2022.

Alireza Manafi, inzobere mu bijyanye n'itumanaho kuri internet, yavuze ko uburyo bumwe bushoboka bwo kugera ku isi yo hanze ya Iran, ari ugukoresha Starlink (satellite), ariko asaba abayikoresha na bo kwitonda kuko ihuzanzira ryayo naryo rishobora kugenzurwa n'ubutegetsi.

Umuhungu wa Shah yijeje abigaragambya kwifatanya na bo

Ku Cyumweru, Reza Pahlavi, umuhungu w'umwami wa nyuma wa Iran uri mu buhungiro akaba aba muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika yahaye ubutumwa abigaragambya bamusaba kugaruka iwabo, avuga ko Trump "akurikirana yitonze ubutwari bwanyu budasanzwe" mu butumwa yashyize ku mbuga nkoranyambaga.

Ati: "Abavandimwe banyu batuye hirya no hino ku isi batewe ishema no gutiza umurindi ijwi ryanyu." Yunzemo ati: "Nzi ko vuba nzaba ndi kumwe namwe."

Pahlavi yavugaga ko Repubulika ya Perezida wa Kiyisilamu ifite "ikibazo gikomeye cy'ibura ry'abacanshuro" ndetse ko "abenshi mu bagize inzego z'umutekano bavuye mu kazi abandi bigumura ku bayobozi babo. ku rundi ruhande, BBC ntiyabashije kwemeza ayo makuru.

Yakomeje asaba abantu gukomeza kwigaragambya, ariko abibutsa ko bagomba kuguma mu matsinda cyangwa mu kivunge cy'abantu benshi kugira ngo badakomeza gushyira ubuzima bwabo mu kaga.

Mu Bwongereza, amashusho yasakajwe ku mbuga nkoranyambaga agaragaza abigaragambya bakura ibendera rya Iran ku muryango w'inyubako ya ambasade yayo i Londres ku wa Gatandatu no ku Cyumweru.

Iran yahamagaje ambasaderi w'u Bwongereza i Tehran nyuma y'ibi bibazo, nk'uko byatangajwe n'itangazamakuru rya Leta ya Iran.

Imyigaragambyo irimo kubera muri Iran kuri ubu, ni yo ikomeye cyane kuva habaho iyo mu 2022 yari yatangijwe n'urupfu rwa Mahsa Amini wari ufungiwe muri kasho. Uwo mukobwa w'Umunyakurdi yari yatawe muri yombi n'abapolisi bashinzwe iby'imyitwarire, bamushinja ko atambaye hijab nk'uko bikwiye.

Abantu barenga 550 barishwe naho abandi 20,000 bafatwa n'inzego zishinzwe umutekano mu gihe cy'amezi menshi, nk'uko amatsinda aharanira uburenganzira bwa muntu abivuga.