Impamvu Perezida wa Koreya y'Epfo yatangaje amategeko yo mu ntambara – ubu hakurikiyeho iki?

Perezida wa Koreya y'Epfo yatumye igihugu kigwa mu kantu ejo ku wa kabiri nijoro ubwo, mu buryo butunguranye, yatangazaga amategeko yo mu ntambara ku nshuro ya mbere mu myaka hafi 50 ishize, muri icyo gihugu kirimo demokarasi cyo muri Aziya y'uburasirazuba.

Icyo cyemezo gikaze cyane cya Perezida Yoon Suk Yeol – yatangaje kuri televiziyo nijoro – cyakomoje ku "mbaraga zirwanya igihugu" no ku nkeke itewe na Koreya ya Ruguru.

Ariko byahise bigaragara ko icyo cyemezo kitatejwe n'inkeke (ibyago) zo hanze y'igihugu, ahubwo ko cyatewe n'ibibazo bwite bye bya politike byamuteye kwiheba.

Ni ho hahandi ariko, icyo cyemezo cyatumye abantu babarirwa mu bihumbi bateranira ku nteko ishingamategeko bigaragambya, mu gihe abadepite batavuga rumwe n'ubutegetsi bihutiye kugera aho mu nteko kugira ngo batore by'igitaraganya bakureho iyo ngamba.

Amaze gutsindwa, nyuma y'amasaha macye Yoon yagaragaye yemera amatora y'inteko ishingamategeko, nuko akuraho iryo tegeko ryo mu ntambara.

Ubu, abadepite bazatora niba bamweguza kubera icyo ishyaka rikomeye ritavuga rumwe n'ubutegetsi ryise "imyitwarire yo kwigomeka".

Byatangiye gute?

Bamwe mu babikurikiranira hafi bavuga ko Yoon yakoze nka perezida wugarijwe.

Mu ijambo rye ryo ku wa kabiri nijoro, yavuze ku magerageza y'abatavuga rumwe n'ubutegetsi muri politike agamije kubangamira ubutegetsi bwe, nyuma atangaza amategeko yo mu ntambara yo "gusyonyora imbaraga zirwanya leta zimaze igihe ziteza akaduruvayo".

By'igihe gito, iryo tegeko-teka ryashyize ubutegetsi mu maboko y'igisirikare –abasirikare bambaye ingofero njya rugamba hamwe n'abapolisi bagabwa ku nyubako y'inteko ishingamategeko, aho indege za kajugujugu zabonetse zigwa ku gisenge.

Ibitangazamakuru byo muri Koreya y'Epfo byagaragaje abasirikare bipfutse mu maso, bitwaje imbunda, binjira muri iyo nyubako, mu gihe abahakora bageragezaga kubagumisha hanze bifashishije ibikoresho byabugenewe byo kuzimya umuriro.

Ahagana saa tanu z'ijoro (23:00) zo muri Koreya y'Epfo, ni ukuvuga saa kumi z'umugoroba (16:00) ku isaha yo mu Rwanda no mu Burundi, igisirikare cyatangaje itegeko-teka ribuza imyigaragambyo n'ibikorwa by'inteko ishingamategeko n'imitwe ya politike, ndetse gishyira ibitangazamakuru mu maboko ya leta.

Ariko ako kanya abanyapolitike bo muri Koreya y'Epfo bahise bavuga ko itangazo rya Yoon rinyuranyije n'amategeko ndetse ko rinyuranyije n'itegekonshinga.

Umukuru w'ishyaka Yoon arimo, ishyaka ry'amahame yo gukomera ku bya kera ryitwa People Power Party, na we yavuze ko igikorwa cya Yoon ari "icyemezo kitari cyo".

Hagati aho, Lee Jae-myung, umukuru w'ishyaka rya mbere rikomeye ritavuga rumwe n'ubutegetsi rya Liberal Democratic Party, yasabye abadepite baryo kwerekeza mu nteko ishingamategeko bagatora banga iryo tangazo.

Yanasabye Abanya-Koreya y'Epfo basanzwe kujya ku nteko ishingamategeko kwigaragambya.

Yagize ati: "Ibifaru, ibimodoka bitwara abasirikare bitamenwa n'amasasu ayo ari yo yose hamwe n'abasirikare bafite imbunda n'ibyuma bazategeka igihugu... Baturage bagenzi banjye, nyabuneka nimuze ku nteko ishingamategeko."

Ababarirwa mu bihumbi bamwumviye, bihutira guteranira hanze y'inteko ishingamategeko ubu irinzwe mu buryo bukomeye. Abigaragambya bateye hejuru bagira bati: "Nta mategeko yo mu ntambara!" kandi "mukureho igitugu".

Ibitangazamakuru byo muri Koreya y'Epfo byatangarizaga aho ku nteko ishingamategeko byagaragaje abigaragambya bagigirana n'abapolisi bari bari ku miryango. Ariko nubwo hari hari abasirikare, ubushyamirane ntibwavuyemo urugomo.

Ndetse n'abadepite na bo bashoboye kwinjira banyuze mu myugariro – ndetse burira n'inzitiro kugira ngo binjire mu cyumba cyo gutoreramo.

Nyuma gato ya saa saba z'ijoro (01:00) kuri uyu wa gatatu, inteko ishingamategeko ya Koreya y'Epfo, ku badepite 190 bari bahari muri 300 bayigize, batoye bakuraho iyo ngamba. Bemeje ko itangazo rya Perezida Yoon ry'amategeko yo mu ntambara ribaye impfabusa.

Amategeko yo mu ntambara afite akahe gaciro?

Amategeko yo mu ntambara ni ubutegetsi bw'igihe gito bw'abategetsi ba gisirikare mu gihe cy'akaga, aho biba bifatwa ko abategetsi ba gisivile badashobora gukora imirimo yabo.

Koreya y'Epfo yaherukaga ubutegetsi nk'ubwo mu mwaka wa 1979, ubwo Park Chung-hee, umunyagitugu w'umusirikare wari umaze igihe kirekire ategeka icyo gihugu, yicwaga mu ihirikwa ry'ubutegetsi bwe.

Ayo mategeko yo mu ntambara nta yindi nshuro n'imwe yari yarigeze yiyambazwa kuva mu mwaka wa 1987, ubwo icyo gihugu cyahindukaga ikigendera kuri demokarasi iha ububasha bwinshi inteko ishingamategeko (ibizwi nka 'parliamentary democracy' mu Cyongereza).

Ariko ku wa kabiri, mu ijambo yagejeje ku baturage, Yoon yakuruye iyo mbarutso y'amategeko yo mu ntambara, avuga ko yari arimo kugerageza gutabara Abanya-Koreya y'Epfo abakiza "imbaraga zirwanya leta".

Yoon, mu buryo buboneka wafashe umurongo ukakaye cyane kuri Koreya ya Ruguru kurusha abamubanjirije, yavuze ko abatavuga rumwe na we muri politike bashyigikiye Koreya ya Ruguru – nta bimenyetso atanze.

Mu gihe cy'amategeko ya gisirikare, igisirikare gihabwa ububasha bw'inyongera ndetse akenshi uburenganzira bw'abaturage buba buhagaritswe, hagahagarikwa n'amahame ngenga y'ubutegetsi bugendera ku mategeko.

Nubwo igisirikare cya Koreya y'Epfo cyari cyabujije ibikorwa bya politike n'itangazamakuru, abigaragambya n'abanyapolitike birengagije ayo mategeko.

Ndetse nta kimenyetso cyari gihari cyuko leta igenzura ibitangazamakuru byigenga – igitangazamakuru cya leta, Yonhap, hamwe n'ibindi bitangazamakuru, byakomeje gutangaza amakuru nk'ibisanzwe.

Kuki Yoon yumvaga ari ku gitutu?

Yoon yageze ku butegetsi atowe muri Gicurasi (5) mu mwaka wa 2022, nk'umutegetsi w'amahame akakaye yo gukomera ku bya kera, ariko kuva muri Mata (4) uyu mwaka yabaye Perezida w'intege nkeya, ubwo abatavuga rumwe na we batsindaga ku bwiganze amatora rusange.

Kuva icyo gihe, leta ye ntiyashoboye kwemeza imishinga y'amategeko yashakaga ndetse ubu ahubwo yahindutse iyo gutora itambamira imishinga y'amategeko itanzwe n'abatavuga rumwe n'ubutegetsi.

Ndetse n'ikigero cyo gukundwa kwe mu baturage cyaragabanutse – ubu kiri hasi ku kigero cya 17% – kubera ibibazo byinshi bya ruswa yavuzwemo muri uyu mwaka, birimo n'ikijyanye n'umugore we wemeye "impano" y'isakoshi ya 'marque' ya Dior, n'ikindi kibazo ashinjwamo guhindura amasoko y'imari n'imigabane.

Mu kwezi gushize, Yoon yahatiwe gusaba imbabazi kuri televiziyo y'igihugu, avuga ko agiye gushyiraho ikigo kigenzura inshingano z'umugore we. Ariko yanze iperereza ryagutse cyane, amashyaka atavuga rumwe n'ubutegetsi yasabaga.

Nuko muri iki cyumweru, abatavuga rumwe n'ubutegetsi basaba kugabanya cyane umushinga munini w'ingengo y'imari ya leta – udashobora kuburizwamo.

Ni na ko kandi abatavuga rumwe n'ubutegetsi bafashe ingamba zo kweguza abagize leta n'abashinjacyaha bakomeye benshi – barimo n'umukuru w'ikigo cya leta cy'ubugenzuzi bw'imari – kubera ko bananiwe gukora iperereza ku mugore wa perezida.

Ubu hakurikiyeho iki?

Ishyaka ritavuga rumwe n'ubutegetsi rya Democratic Party ryatangiye gahunda yo kweguza Yoon.

Inteko ishingamategeko igomba gutora bitarenze ku wa gatandatu niba ibi yabikora.

Igikorwa cyo kweguza muri rusange kiroroshye muri Koreya y'Epfo. Kugira ngo gikunde, kizasaba gushyigikirwa n'abarenga bibiri bya gatatu (2/3) by'abadepite bose hamwe 300 bagize inteko ishingamategeko – ni ukuvuga amajwi nibura 200.

Igihe kweguzwa byemejwe, haba urubanza mu rukiko rurinda iremezo ry'itegekonshinga – inteko igizwe n'abantu icyenda igenzura inzego za leta ya Koreya y'Epfo.

Mu gihe batandatu mu bagize urwo rukiko batoye bashyigikira uko kweguzwa, perezida akurwa ku butegetsi.

Nibiramuka bibaye, ntibwaba ari ubwa mbere perezida wa Koreya y'Epfo yegujwe. Mu mwaka wa 2016, uwari Perezida Park Geun-hye yaregujwe nyuma yo gushinjwa gufasha inshuti ye gukora ubwambuzi.

Mu mwaka wa 2004, undi Perezida, Roh Moo-hyun, yaregujwe ndetse ahagarikwa ku mirimo mu gihe cy'amezi abiri. Nyuma yaho, urukiko rurinda iremezo ry'itegekonshinga rwamusubije ku butegetsi.

Igikorwa gihutiyeho cya Yoon cyumije iki gihugu – cyibona nk'ikigendera kuri demokarasi yateye imbere kandi igezweho, ubu kigeze kure kuva mu gihe cyarangwagamo ubutegetsi bw'igitugu.

Benshi babona ibibaye muri iki cyumweru nk'ingorane ya mbere ikomeye cyane ibayeho mu myaka ibarirwa muri za mirongo ishize kuri icyo gihugu cya Koreya y'Epfo kigendera kuri demokarasi.

Zimwe mu nzobere zivuga ko bishobora kwangiza cyane isura ya Koreya y'Epfo mu mahanga nk'igihugu kigendera kuri demokarasi, kurusha n'imvururu zabaye muri Amerika ku itariki ya 6 Mutarama (1) mu mwaka wa 2021.

Leif-Eric Easley, inzobere yo kuri Kaminuza ya Ewha yo mu murwa mukuru Séoul wa Koreya y'Epfo, yagize ati: "Itangazo rya Yoon ry'amategeko yo mu ntambara ryagaragaye ko ari ugukabya mu by'amategeko no kubara nabi muri politike, ashyira mu kaga bitari ngombwa ubukungu n'umutekano wa Koreya y'Epfo.

"Yumvikanye nk'umunyapolitike wugarijwe, akora igikorwa cy'uwihebye wugarijwe n'ibibazo byiyongera, ugutambamira inzego n'ubusabe bwo kweguzwa, ibyo byose ubu bikaba bishobora gukaza umurego."