Trump yemeje gahunda yo gutera Irani ariko ntarafata icyemezo cya nyuma – ibitangazamakuru byo muri Amerika

    • Umwanditsi, Graeme Baker na Helen Sullivan
    • Igikorwa, BBC News

Perezida w'Amerika Donald Trump yemeje gahunda yo gutera Irani ariko ntarafata icyemezo cya nyuma niba yagaba igitero kuri icyo gihugu, nkuko igitangazamakuru CBS gikorana na BBC muri Amerika kibitangaza.

Umutegetsi wo ku rwego rwo hejuru mu butasi bw'Amerika yabwiye CBS ko Trump yabaye aretse gutangiza ibitero mu gihe Irani yakwemera kureka gahunda yayo ya nikleyeri.

Amakuru avuga ko Trump arimo gutekereza ku kuba Amerika yarasa ku kigo cya Fordo, ikigo cyubatse munsi y'ubutaka gitunganyirizwamo uranium Irani ikoresha muri gahunda yayo ya nikleyeri.

Ku wa gatatu, umutegetsi w'ikirenga wa Irani Ayatollah Ali Khamenei yanze ubusabe bwa Trump bwo "kumanika amaboko nta yandi mananiza", mu gihe Trump yavugaga ko ukwihangana kwe kwarangiye.

Ku wa gatatu kandi, ubwo Trump yari abajijwe ku kuba Amerika yakwinjira mu bitero kuri Irani, yagize ati: "Nshobora kubikora, nshobora [no] kutabikora."

Mu ijambo ryo ku wa gatatu ryari ryabanje gufatwa amajwi (atavuze muri ako kanya), Khamenei yacyashye Trump, avuga ko "uruhare rwa gisirikare rw'Amerika urwo ari rwo rwose" yaruhuriramo n'akaga, yongeraho ati: "Igihugu cya Irani ntikizamanika amaboko."

Trump yapfobeje ukwo kwanga kumanika amaboko, ati: "amahirwe masa" ariko yongera kwanga guhishura gahunda ze. Yagize ati: "Ndashaka kuvuga [ko], nta muntu n'umwe uzi icyo ngiye gukora."

"Kumanika amaboko nta yandi mananiza – ibyo bivuze ko nabirambiwe."

Amakuru yuko Trump ashyigikiye gahunda yo gutera Irani yatangajwe bwa mbere n'ikinyamakuru the Wall Street Journal cyo muri Amerika.

Israel yagabye ibindi bitero bya gisirikare kuri Irani, irasa ahari ibisasu bya misile no ku bigo bya nikleyeri.

Irani yavuze ko yasubije, irasa ibisasu bya misile byihuta cyane kurusha ijwi kuri Israel. Nta byangiritse cyane byatangajwe muri Israel kugeza ubu.

Bwari bwo bwa mbere Khamenei avuze ijambo ku mugaragaro kuva ku wa gatanu ubwo Israel yatangiraga kugaba ibitero kuri Irani ivuga ko ari ibyo gukumira.

Ambasade ya Irani mu Muryango w'Abibumbye (ONU) yannyeze Trump ibinyujije mu butumwa bwo ku rubuga nkoranyambaga X. Yagize iti:

"Irani NTABWO ijya mu biganiro ku gahato, NTABWO izemera amahoro ku gahato, ndetse rwose NTABWO [izabigirana] na gashozantambara utakigezweho wiziritse ku kwigaragaza."

Iyo ambasade yongeyeho iti: "Nta Munya-Irani wigeze na rimwe yikubita hasi imbere [arambarara] y'amarembo ya White House [ibiro bya perezida w'Amerika]."

"Ikintu cyonyine gisuzuguritse cyane kurusha ibinyoma bye ni inkeke y'ubugwari ye yo 'kwica' umutegetsi w'ikirenga wa Irani."

Iyo ntambara yo guterana amagambo yabaye mu gihe Abanya-Irani bakomeje kubyiganira mu mihanda bava mu murwa mukuru Tehran, utuwe n'abaturage miliyoni 10, bashaka aho bahungira ibitero bya Israel.

Mu butumwa bwa videwo bwo ku wa gatatu, Minisitiri w'intebe wa Israel Benjamin Netanyahu yavuze ko ingabo z'igihugu cye zirimo "gutera imbere intambwe ku yindi" zerekeza ku gukuraho inkeke ziterwa n'ibigo bya nikleyeri bya Irani n'ububiko bwayo bw'ibisasu bya misile byo mu bwoko bwa 'ballistic'.

Yagize ati: "Tugenzura ikirere cyo hejuru ya Tehran. Turimo kurasa n'imbaraga nyinshi cyane ku butegetsi bw'aba-'ayatollah' [inyito y'icyubahiro y'abakuru bo mu idini rya Isilamu b'aba Shia muri Irani]. Turimo kurasa ku bigo bya nikleyeri, kuri za misile, ku byicaro bikuru, ibirango by'ubutegetsi."

Minisitiri w'ingabo w'Amerika Pete Hegseth yabwiye akanama ko mu nteko ishingamategeko umutwe wa sena ko Pentagon (ibiro bikuru by'ingabo z'Amerika) yiteguye gushyira mu ngiro itegeko iryo ari ryo ryose yahabwa na Trump.

Minisitiri Hegseth yabivuze mu gihe ingabo z'Amerika zirimo kwisuganya mu karere k'uburasirazuba bwo hagati.

Amato y'intambara ayobowe n'ubwato rutura bwitwa USS Nimitz – indege z'intambara zigwaho zikanahagurukiraho – yafashe inzira ava muri Aziya yo mu majyepfo ashyira uburasirazuba agana ahari irindi tsinda ry'amato y'intambara ayobowe n'ubwato rutura bwitwa USS Carl Vinson, aya akaba asanzwe ari mu kigobe cy'Abarabu.

Indege zinyuranye za gisirikare zirimo n'indege ziha ibitoro indege z'intambara, na zo zabonywe n'imbuga za interineti zikurikirana ingendo z'indege, ubwo zavaga i Burayi. Amakuru avuga ko indege z'intambara zo mu bwoko bwa F-22 na F-35 na zo zafashe inzira zirakurikira.

BBC yumva ko, kugeza ubu, Amerika itarageza ubusabe ku Bwongereza bwo gukoresha ibibuga by'indege za gisirikare byabwo biri ku kirwa (izinga mu Kirundi) cya Diego Garcia mu nyanja y'Abahinde, cyangwa muri Chypre (Cyprus), kugira ngo igabe ibitero kuri Irani.

Ubusanzwe, Amerika yabanza kumenyesha Ubwongereza nk'inshuti yayo niba iteganya kugaba ibitero ivuye kuri ibyo bibuga by'indege za gisirikare. Umwongereza wahaye amakuru BBC yemeza ko "amahitamo yose" ari ku meza y'Amerika ariko ko nta shusho yuzuye (isobanutse) ihari y'icyo Amerika iteganya gukora.

Ku wa gatatu, ambasade y'Amerika i Yeruzalemu yatangaje gahunda yo guhungisha Abanyamerika ubu bari muri Israel. Umubare w'Abanyamerika bashaka kuva muri Israel ntuzwi ndetse ntibizwi niba igisirikare cy'Amerika cyafasha mu kuhabakura mu ndege.

Kuva Israel itangiye ibitero byayo kuri Irani ku wa gatanu, bimaze kwica abantu 585, nkuko bivugwa n'umuryango w'impirimbanyi z'uburenganzira bwa muntu witwa Human Rights Activists, ufite icyicaro i Washington DC muri Amerika.

Uwo muryango wavuze ko muri abo bishwe, 239 ari abasivile naho 126 ni abo mu nzego z'umutekano.

Mu kwihorera, Irani yarashe misile zigera kuri 400 kuri Israel, zica abantu 24, bose b'abasivile, nkuko abategetsi bo muri Israel babivuze.

Hagati aho, televiziyo ya Irani yaburiye abayireba ko bakwiye kwirengagiza amashusho "adafite icyo avuze" asaba abaturage "guhaguruka" bakarwanya ubutegetsi, nyuma y'ikigaragara ko ari ukwinjirirwa mu ikoranabuhanga ('hacking') mu buryo bwayo bwo gutangaza amakuru bwifashisha icyogajuru.

Televiziyo ya Irani yagize iti: "Nubona ubutumwa budafite icyo buvuze igihe urimo kureba televiziyo, biraba bitewe n'umwanzi urimo kudurumbanya umuyoboro w'ibimenyetso ['signals'] by'icyogajuru."

Bigaragara ko aba 'hackers' binjiriye iyo televiziyo bagatangaza videwo ishinja ubutegetsi bwa Irani "kunanirwa" kuyobora abaturage bayo, ndetse basaba abareba iyo teleziviyo "kugena ejo hazaza hanyu".

Iyo videwo irimo amashusho menshi agaragaza imyigaragambyo myinshi yo kwamagana ubutegetsi yabaye mu mwaka wa 2022.