Abantu ku isi bari gutera ikizere inkingo, mu Rwanda ni cyose

Ubushakashatsi bunini kurusha ubundi ku kantu n'inkingo bwerekanye ko hari ibice bimwe by'isi abantu bagenda betera ikizere inkingo, abahanga bavuga ko ibi ari ikibazo gikomeye mu kwirinda indwara zimwe zikomeye zinandura.

Ubu bushakashatsi bwakozwe n'ikigo kireba iby'ubuvuzi n'ubuzima, Wellcome Trust, mu bihugu 140 ku isi.

Ishami ry'umuryango w'abibumbye ryita ku buzima, OMS, rivuga ko gushidikanya inkingo ari kimwe mu bintu icumi biteye impungenge ku buzima ku isi.

Buriya bushakashatsi bwo bwerekanye ko imibare y'abavuga ko bafite ikizere gike mu nkingo igenda izamuka.

Babajijwe niba bizeye neza inkingo;

79% barazizeye"cyane"

7% ntibazizeye na busa

14% ntibazi niba bazizeye cyangwa batazizeye

Babajijwe niba inkingo babona zikora:

84% barabyemera, bamwe cyane

5% barabihakana, bamwe cyane

12% ntibabyemera kandi ntibanabihakana

Kuki bikureba?

Hari ibimenyetso byinshi bya gihanga bigaragaza ko urukingo ari bwo bwirinzi burenze ubundi ku ndwara zimwe zica cyangwa ziremeza abantu.

Inkingo zirinda miliyari nyinshi z'abantu ku isi. Zabashije guca burundu indwara imwe - ubushiita - ndetse ziri hafi guca izindi ndwara nk'imbasa (ubukangwe).

Gusa indwara zimwe na zimwe, nk'iseru(agasama), ziri kongera kugaruka nyamara abahanga bavuga ko abantu batakikingiza kubera amakuru atariyo bahabwa.

Dr Ann Lindstrand, inzobere mu by'inkingo muri OMS, avuga ko uko ibintu bimeze ubu biteye inkeke.

Ati "Gushidikanya inkingo in ikibazo, nubwo hari aho bigaragara ko bazifata mu buryo bwiza kandi bikaba byarabarinze indwara z'ibyorezo".

Iseru iri kugaruka?

Ibihugu byari hafi guca iseru, hari bimwe iri kongera kugaragara nk'icyorezo.

Imibare ya OMS igaragaza ko abayirwaye bari kwiyongera hafi muri buri gice cyose cy'isi, hagati ya 2016 na 2017 abayirwaye biyongereyeho 30%.

Mu cyumweru gishize byatangajwe ko iseru yabaye icyorezo muri Kongo Kinshasa.

Nyamara urukingo rurinda iyi ndwara rurahari abarufashe neza ntaho bahurira n'iyi ndwara.

Ni he batizera inkingo?

Mu bice by'ibihugu biteye imbere cyane niho higanje abashidikanya n'abatemera inkingo.

Mu Bufaransa - kimwe mu bindi bihugu byinshi by'iburayi ubu byibasiwe n'iseru - umuntu umwe kuri batatu ntabwo yizera inkingo nk'uko ubushakashatsi bubivuga. Niho iyi mibare iri hejuru cyane kurusha ahandi ku isi.

Abantu 19% mu Bufaransa bumva inkingo zidakora, naho 10% ntibemera ko inkingo ari ngombwa ku bana.

Ubu ubutegetsi bw'Ubufaransa bwashyizeho izindi nkingo umunani zitegetswe ziyongera ku zindi eshatu abana baho basanzwe bafata.

Mu Butaliyani - 76% gusa nibo bemera ko inkingo ari nziza - vuba aha baherutse gutora itegeko ryemerera amashuri guhagarika abana badakingiye , cyangwa ababyeyi bagahanwa, ni nyuma yo kubona ko gukingiza byagabanutse cyane.

Muri Amerika bamaze iminsi iseru ari icyorezo - mu buryo bwagutse kurusha ikindi gihe cyose mbere abantu 980 barayibasanganye muri Leta 26 muri uyu mwaka kugeza ubu.

Ibindi bihugu binyuranye by'i Burayi byugarijwe no kutizera inkingo nk'uko ubu bushakashatsi bwabigaragaje, ndetse no kugabanuka ko gukingiza.

Mu Rwanda zirizewe cyane

Mu bihugu bikennye no mu bihugu bifite amikoro agereranyije niho hari ikizere kinini. Imibare minini iri muri Aziya y'Epfo aho 95% bizeye cyane inkingo, hagakurikiraho Afurika y'Iburasirazuba ku kigero cya 92%.

Bangladesh n'u Rwanda nibyo bihugu biri hafi kuzuza neza amasezerano mpuzamahanga ku nkingo n'imibare iri hejuru n'ubwo bitorohera abaturage babyo bose kugera aho inkingo ziri.

Ubu bushakashatsi buvuga ko u Rwanda ari cyo gihugu cya mbere, cyo mu biri mu nzira y'amajyambere, cyahaye abana b'abakobwa benshi urukingo rurinda kanseri y'inkondo y'umura.

Imran Khan umwe mu bakoze ubu bushakashatsi ati:" Ibi bitanga ikizere cy'ibyagerwaho mu gihe hashyizwe imbaraga mu kamaro nk'inkingo".

Kuki hari abinangira?

Ubu bushakashatsi buvuga ko abantu bagirira ikizere abahanga, abaganga n'abafasha babo aribo usanga bizera n'inkingo. Naho abahinyura ubushozi bwa babo bakaba ari nabo bahinyura inkingo.

Raporo ya Wellcome Trust ntivuga birambuye impamvu z'abahinyura inkingo gusa ivuga ko zirimo 'kwiyizera bikabije' no guhinyura abandi na leta.