Янгиликлар. Бунақаси кўрилмаган: Минтақага Россия таҳдиди кучайдими – Қозоғистон чегараларини мустаҳкамлашга киришди... Qozog‘iston O‘zbekiston Rossiya Yangiliklar

Минтақага Россия таҳдиди кучайдими? Бунақаси кўрилмаган. Нима гап?

Алоқадор мавзулар:

Қозоғистон Россия билан чегараларини мустаҳкамлашга киришди.

Шу кунларда Қозоғистон Россия билан чегарасида яна ўнлаб янги постлар қураётганига оид хабарлар олинди.

Бу ҳақда Россиянинг қатор йирик нашрлари ҳам хабар беришгани кўрилди.

Қозоғистон Россия Украинага очган уруш фонида Марказий Осиёда биринчи бўлиб ўзининг мудофаа салоҳиятини кучайтиришини ҳам расман ва ошкора эълон қилган.

Бунинг ортидан, бош мақсади Қозоғистон ва фуқаролари хавфсизлигини таъминлашга қаратилган миллий лойиҳа ҳам ишлаб чиққан.

Орада мамлакат Мудофаа вазирининг президент Тоқаевга Қозоғистон Қуролли кучларининг замонавий чақириқ ва таҳдидларга муносиб жавоб беришга қанчалик шай экани юзасидан ҳисоб берганига оид хабарлар ҳам олинган.

"Вагнер" асосчиси ва етакчиси Евгений Пригожиннинг шу йил июнь ойидаги бутун дунёнинг эътиборини ўзига қаратган қисқа қуролли исёни эса, Қозоғистон президенти Тоқаев раислигида мамлакат Хавфсизлик Кенгашининг фавқулодда йиғини чақирилишига сабаб бўлган.

Қозоғистон президенти ўшанда барча масъул идоралар раҳбарларига инқирозли вазиятлар юзага келиши хавфига тайёр бўлишни топширган.

Қасим-Жомарт Тоқаев 25 июнь кунги фавқулодда йиғин чоғида Хавфсизлик Кенгаши мажлиси якунлари бўйича ҳукумат томонидан ишлаб чиқилган Тезкор ҳаракатлар режасини ҳам тасдиқлаган.

Сўнгги янгилик эса, Путин ўзининг империалистик амбицияларидан ҳали-ҳануз воз кечмаган ва Украинадан кейинги нишон қай бир собиқ Совет давлати бўлажагига оид хавотирлар ҳануз аримаган бир пайтда бўй кўрсатган.

Қозоғистон Марказий Осиёнинг энг йирик иқтисоди саналади, табиий энергия захираларига бой ва минтақанинг Россияга чегарадош ягона давлати бўлади.

Аҳолиси сони жиҳатдан эса, Қозоғистон Ўзбекистон билан бирга Марказий Осиёнинг иккита энг катта мамлакатидан биттаси.

Кремлнинг сўнгги йилларда кучайиб бораётган империалистик амбициялари фонида айнан Қозоғистон Путин ва Россиянинг бошқа номдор сиёсатчилари номини энг кўп тилга олаётган давлатлардан бири экани кўрилади.

Россия томонидан ери, давлатчилиги қайта-қайта ошкора савол остига олинган постсовет давлати бўлади.

Расмий Остонанинг Украина, унинг бўлгинчи ва ишғол остидаги ҳудудлари мустақиллиги, аннексияси юзасидан Россия мавқеига зид чиқишлари эса, икки ўртадаги даҳанаки жангни янада қизитган.

Қолган минтақа давлатлари билан қиёсланганда, сўнгги йилларда Россия билан ўзаро муносабатларининг қанчалик танглашгани бобида айнан Қозоғистон четда эътиборга тушган.

Охирги пайтларда Ғарбнинг Қозоғистон мустақиллиги, суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини қўлловчи баёнотларининг сони ҳам ортган.

Ўтган йили Россиянинг анъанавий иттифоқчиси, дунёнинг яна бир глобал қудрати саналувчи Хитой ва жаҳоннинг энг катта туркий тилли давлати бўлган Туркиянинг ҳам худди шундай баёнот билан чиққани ҳам четдаги кўпчиликнинг эътиборини ўзига тортган воқеъликка айланган.

Аксарият минтақавий сиёсий таҳлилчиларга кўра, Хитой ҳам ҳозир Украина сценайриси асосида Марказий Осиё, шу жумладан, Қозоғистонни беқарорлаштиришга бўлган ҳар қандай уриниш ўзининг хавфсизлигига ҳам берилажак кучли зарба бўлишини аниқ англаб турган давлат.

Улар Путиннинг империалистик амбициялари йўлида айнан Қозоғистон Марказий Осиёнинг аҳолиси энг катта давлати бўлган Ўзбекистон учун "буфер" вазифасини ҳам бажариб келишини таъкидлашади.

Қозоғистон ўтган йил Марказий Осиё+Европа Иттифоқи форматининг илк саммитига ҳам мезбонлик қилган.

Европа Иттифоқи эса, Украинага очган уруши боис, Россияни қаттиқ жазолаб, Киевни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаб келаётганларнинг олд сафларида бўлади.

Худди шу саммитни очиб бераркан, Қозоғистон президенти атрофларидаги дунё тез ўзгариб бораётганлигини қайд этган, Марказий Осиё ҳозир "мисли кўрилмаган" геосиёсий тангликни ҳис қилаётганини расман ва ошкора эътироф этган.

Қасим-Жомарт Тоқаев шундай деркан, бугун ЕвроОсиё марказида ўзаро ишонч ва ҳамкорлик руҳини мустаҳкамлашнинг ниҳоятда муҳимлигини таъкидлаган.

"Бундай оғир даврда Марказий Осиё ва Европадагилар девор эмас, кўприклар қуришлари зарур"лигини айтган.

Европа Иттифоқи сўнгги ўн йил ичида минтақага киритган тўғридан-тўғри сармоянинг аксарияти ҳам айнан Қозоғистоннинг ҳиссасига тўғри келади.

Бу сармояларнинг умумий миқдори эса, оз эмас, кўп эмас, бир неча ўн миллиардларни ташкил этади.

Ўтган йилги Остона саммити арафасида Қозоғистонга ўзининг илк расмий ташрифини ҳам амалга оширган Европа Кенгаши президенти ҳам ўзининг чиқишларида Қозоғистоннинг аҳамиятини қайта-қайта ошкора урғулаган.

Қозоғистон раҳбари билан музокаралари ортидан берган қўшма матбуот анжумани чоғида Шарль Мишель ҳам Остонага ташрифи "Европа ва бутун минтақа учун оғир даврга тўғри келганлиги"ни қайд этган.

У Қозоғистонда туриб, Европа Иттифоқи ҳудудий яхлитлик тамойилини қатъий қўллаб-қувватлашини баён қилган.

Украина урушини назарда тутаркан, Европа Кенгаши президенти Марказий Осиёда туриб, "Россия халқаро ҳуқуқ ва БМТ Низомини қўпол равишда бузишда давом этаётганлиги, Россиянинг тажовузини кескин қоралашлари, Украинани эса, қанча лозим бўлса, шунча дастаклаш аҳдида содиқ эканликлари"ни яна бир бор ошкора таъкидлаб ўтган.

Шарль Мишель шундай деркан, Марказий Осиё билан яқин алоқалар ўрнатишга чақирган.

У Қозоғистонни "Европа Иттифоқининг муҳим ҳамкори", деб атаган.

Остонада янграган айни мазмундаги баёнотларга ўшанда расмий Кремлнинг муносабати ноаён қолганди.

Шу йил бошида эса, Қозоғистондаги "Ақ Жол" партиясининг келажакда мамлакатнинг Европа Иттифоқига кириши масаласини кўтариш ниятида эканига оид хабар минтақадаги кўпчиликнинг эътиборини ўзига тортган.

Аммо Марказий Осиё мисолида беш постсовет давлатидан бирортасининг ҳалича НАТОга кириш истагида эканига оид хабарлар олинмаган.

Қозоғистон Қирғизистон ва Тожикистон билан бирга дунёнинг энг йирик геоиқтисодий ўйинчиларидан бири саналувчи қудратли Хитойга ҳам чегарадош.

Қозоғистоннинг Россия билан чегараларини мустаҳкамлаётганига оид хабарлар эса, бошқа томондан, расмий Пекин Марказий Осиё давлатлари билан ҳар томонлама ҳамкорликни кучайтиришни кўзда тутувчи улкан лойиҳасини ошкор қилишидан қисқа вақт ўтмай кузатилмоқда.

Россия эса, йилларки, қолган Марказий Осиё давлатлари мисолида бўлгани каби Қозоғистоннинг ҳам энг йирик савдо-иқтисодий, техник ва ҳарбий-техник ҳамкорларидан бири бўлади, шартномаю битимларда бу икковлоннинг ҳам стратегик шерик ва яқин иттифоқчилар эканликлари айтилади.

Қозоғистон ва Россияни қуруқлик орқали дунёдаги энг узун - 7500 километрлик чегара боғлайди.

Бундан ташқари, Қозоғистоннинг 20 миллионга яқин аҳолисидан 3,5 миллиони этник руслар бўлишади, бир миллионга яқин этник қозоқлар эса, Россия фуқаролари саналишади.

Худди шу факторларни назарда тутаркан, Қозоғистон Ташқи ишлар вазирининг муовини яқинда Берлинда "Немис тўлқини"га берган интервьюсида шу боис ҳам Россия билан муносабатлар, албатта, сақланиб қолиши ва давом этишини айтган.

"Қозоғистон, бир томондан, Украинада уруш очган ва иккинчи тарафдан, Ғарбга ядровий қурол билан таҳдид қилаётган Россиядек қўшнисидан қўрқмайдими?", - деган саволга эса, Роман Василенко, "Қозоғистон кўпқутбли ташқи сиёсати туфайли дунёнинг ҳеч бир давлати билан ёмон муносабатларга эга бўлмаган тинчликсевар мамлакат" эканини таъкидлаган.

Қозоғистон Ташқи ишлар вазири муовини мамлакати Украина можаросининг тезда тугатилишидан манфаатдор экани ва зарур бўлса, бунда ўз ролини ўйнашга тайёр эканини ҳам билдирган.

Роман Василенко ўшанда "зиддиятларни ҳарбий йўл билан ҳал қилиш қатъий ечим эмаслигини айтишдан тортинмасликлари"ни ҳам баён қилганди.

Айнан Марказий Осиё Украина уруши боис, Ғарбнинг устма-уст санкциялари остида қоларкан, Путин ва Россия халқаро иҳотадан чиқиш учун тобора яқинлашиш, ўз таъсир доирасидан имкон қадар чиқармасликка жадал ва изчил ҳаракат қилаётган постсовет ҳудуди бўлади.

Бу эса, аллақачон Россиянинг минтақадаги геосиёсий таъсирини аввалгисидан-да кучайтиради, деган жиддий хавотирларга ҳам сабаб бўлмай қолмаган.

Украина уруши учун Путин ўтган йили эълон қилган қисман сафарбарлик манзарасида эса, Қозоғистон ўз Ватанларини тарк этишга қарор қилган энг кўп сондаги россияликлар бош урган мамлакатлардан бири бўлган.

Ўшанда уларнинг сони бир неча ўн мингга нисбат берилган.

Шундай экан, Қозоғистон бугун нимадан хавотирда? Ҳозир Россия таҳдиди Қозоғистон мисолида минтақага қанчалик реал?

Би-би-си Ўзбек хизмати худди шундай саволлар билан Ўзбекистондан етакчи минтақавий сиёсий таҳлилчи Камолиддин Раббимовга мурожаат қилди:

Камолиддин Раббимов,

Сиёсий таҳлилчи, Ўзбекистон

Камолиддин Раббимов: Менинг назаримда, бу - тўғридан-тўғри Россиядан таҳдид билан боғлиқ.

Сабаби, Назарбоев ҳокимиятдан кетаётганида ва мана, кейинги уч-тўрт йилда, яъни Қозоғистон ҳокимиятига Тоқаев келганидан кейин унинг Путин билан, расмий Кремль билан муносабатлари ўта зиддиятли ва совуқ ҳам дейиш мумкин.

2021 йилда Қозоғистон Россия, яъни Путиннинг оғзи билан "қора рўйхат"га ёки Россияга оппонент бўлган давлатлар рўйхатига туширилди.

Эслатиб ўтаман, демак, 2021 йилнинг апрель ойида, ҳали коронавирус пандемияси пайтида, ЕвроОсиё Иқтисодий Иттифоқининг саммити онлайн бўлди.

Mана шу онлайн саммитда Тоқаев ЕвроОсиё Иқтисодий Иттифоқининг фаолиятини танқидий таҳлил қилди. Иттифоқнинг кенгайишига салбий қарашини билдирди.

Жумладан, Россияга ҳам оҳиста бир шаклда танбеҳ бергандек ҳам бўлди.

Орадан икки ҳафта ўтиб, 9 май, яъни Россияда Ғалаба куни деб белгиланган, мана шу атрофда, демакки, Путин қайтадан бир интервью бериб, ўзининг интервьюсида Совет Иттифоқига кичик бўлиб кириб, катта Рус ерларини олиб чиқиб кетган давлатлар бор, дея баёнот берди.

Ва Кремлга яқин бўлган сиёсатшунослар, сиёсатчилар, экспертлар - улар ҳаммаси Қозоғистон, деб бунга ишора қилди.

Ундан кейин ҳам бир неча воқеалар ва ҳодисалар ҳам бўлдики, Россия билан бугунги Қозоғистоннинг муносабатлари ўта совуқ.

Россиядаги экспертлар, Кремлга яқин бўлган экспертлар Марказий Осиёдаги энг Англо-Саксон, яъни Англо-Саксонларга хизмат қилаётган ёки яқин бўлган давлат бу - Қозоғистон, деб келишади.

Яъни, ҳаттоки, Солженицин давридан, ҳали Совет Иттифоқи давридан бошлаб, Қозоғистон Рус миллатчиларининг, Рус шовинизмининг асосий ўлжаларидан биттаси бўлган.

Биз биламизки, Солженицин шимолий Қозоғистонни бу ҳақиқатда тарихан Рус ерлари, деб номлаган эди ўзининг бир қанча интервьюларида ва асарларида.

Буни Қозоғистон жуда ҳам яхши англайди.

Қозоғистон биладики, иккита катта, ниҳоятда қудратли қўшниси - биринчиси Россия Федерацияси, иккинчиси Хитой бўладиган бўлса, Хитой чегараларни сўзсиз тан оладиган давлат.

Лекин постсовет ҳудудида Россия шу пайтга қадар бир қанча давлатларнинг чегараларини бузди, мана, бугун Украинада уруш бўлаяпти, бироз муқаддам бу Грузияда худди шундай иккита ҳудудининг сепаратизмини қўллаб-қувватлаган эди, Молдовада худди шундай муаммолар бор ва бошқа давлатларда.

Демак, бугунги расмий Остона биладики, Россия босим қилиш ёки маълум бир империалистик лойиҳалар мақсадида давлатларнинг чегараларини жуда ҳам осонликча буза олади ва шу пайтгача шундай бузиб келаяпти.

Энди, мана, кейинги уч йилда Қозоғистон ҳокимияти ўзининг ўша мудофаа салоҳиятини жиддий бир оширишга ҳаракат қилиб келади.

Умуман, Қозоғистондаги сиёсатчилар, экспертлар айтадики, Қозоғистон ўзининг мудофаабардошлигини парваришлаш учун камида 60-80 миллион аҳолига эга бўлиши керак дейди. Бугунги аҳолиси сони эса, 20 миллиондан бироз пастроқ.

Дунёнинг тўққизинчи катта давлати ва қуруқликдаги энг узун чегара бу Россия билан Қозоғистон ўртасидаги чегара - 7 ярим минг километр. Яъни, бу мислсиз катта бир сарҳад.

Ва шунинг учун ҳам, Қозоғистон ўзининг мудофаа салоҳиятини парваришлашга ҳаракат қилаяпти ва тафаккурида Қозоғистоннинг қўшниларидан фақатгина Россиядан таҳдид кутади.

Савол: Украина уруши ва худди шу уруш боис Ғарб томонидан устма-уст қўлланилаётган оғир иқтисодий, молиявий санкциялар сабаб, аксарият таҳлилчилар Россиянинг бугунги қудрати урушдан аввалгиси каби эмас, деган баҳода. Худди шу каби баҳолар манзарасида Қозоғистон мисолида оладиган бўлсак, бугун Россиянинг қолган постсовет давлатларига таҳдиди қанчалик реал?

Камолиддин Раббимов: Биласизми, энди Россия ҳақиқатда иқтисодий, геосиёсий ва геоиқтисодий нуқтаи назардан анча мураккаб аҳволда.

Лекин, битта нарсани тўғри тушуниш керакки, Россия агар тажовуз қилишга, бошқа давлатларга кутилмаганда ёки онгли бир равишда тажовуз қилишга, ёки ҳарбий бир кампания бошлашга ирода қиладиган бўлса, бу ҳар қандай давлатга жиддий зарар келтиради.

Яъни, Россиянинг ҳарбий салоҳияти тўлақонли издан чиққани йўқ.

Тўғри, Россиянинг руҳияти ўзгарди. Унинг тажовузкорлик кайфияти анчагина пасайди, чунки ҳали Украина кампанияси тугагани йўқ, Украина уруши давом этаяпти.

Коллектив Ғарб Украинага ёрдам беришда давом этади.

Яъни, кучлар нисбати бу ерда мутлақ бир томонга ошиб кетгани йўқ, яъни 70-30 ёки ундан ҳам каттароқ фарқ бўлганида эди, ёки Россия, ёки Украина таслим бўлар эди. Бугун ундай ҳолатда эмас.

Энди, лекин, барибир, масалан, Россия билан Украина чегарасининг умумий масофасини Қозоғистонники билан қиёслайдиган бўлсак, албатта, Қозоғистон билан Россиянинг чегараси жудаям катта, анчагина катта, бир неча баравар катта.

Ва, ўйлайманки, мана шу 21-асрда эртами-кечми, Қозоғистон билан Россия ўртасида маълум бир чегара билан боғлиқ бўлган, ҳудудлар билан боғлиқ бўлган зиддиятлар албатта келиб чиқиши эҳтимоли юқори.

Чунки сўниб бораётган Россия ёки Рус империячилиги ўзининг атрофидаги, унинг орбитасидан чиқишга ҳаракат қилаётган ёки ҳеч бўлмаганда, кўпвекторли сиёсат олиб боришга ҳаракат қилаётган давлатларга хуруж қилишни, раҳна солишни ўзи учун одатий бир тусга айлантириб олган.

Албатта, бугунги яқин ойлар ичида Қозоғистонга ҳеч ким ҳужум қилади, деб ўйламайман.

Лекин бу таҳдид, бу муаммо яқин йиллар ва ўн йилликлар ичида, албатта, сақланиб қолаверади.

Савол: Етакчи минтақавий сиёсий таҳлилчилар бугун, айниқса, айнан Қозоғистон Россиянинг Ғарбнинг санкцияларини четлаб ўтишида муҳим ўрин тутаётган ҳудуд эканини айтишади. Уларга кўра, (расмий Остона рад этса-да - таҳр.) Россия бугун Қозоғистондан ўтиши айтилувчи "параллел кулранг импорт йўли" мисолида ҳам бугун минтақага қарам. Шундай бир манзарада ҳозир Қозоғистонга Россия таҳдиди ҳақида сўз юритишнинг ўзи қанчалик ўринли бўлади, дейсиз?

Камолиддин Раббимов: Энди, биласизми, хўп, Россияда санкцияга учраган маҳсулотларни Қозоғистон давлатчилиги қилиши эҳтимоли анчагина паст.

Қозоғистон ЕвроОсиё Иқтисодий Иттифоқининг аъзоси. Шунинг учун ҳам ўртада чегаралар анчагина очиқ. Божхона тизими ҳам у қадар мустаҳкам эмас, яъни анчагина очиқ бир тизим ўрнатилган.

Ва ўша санкцияга учраётган маҳсулотларни рус ёки қозоқ бизнесменлари ва бизнес структуралари Россияга олиб кираётган бўлиши мумкин. Бу - биринчиси.

Иккинчиси, мен юқорида жавоб бердимки, таҳдид бугунги кунда бир муқаррар, деб ҳеч ким айтмайди ва айта олмайди.

Лекин Қозоғистон давлатчилиги, барибир, ўзининг мудофаа салоҳиятини имкон қадар парваришлаб, мустаҳкамлаб боришга ҳаракат қилаверади, чунки мана шу пайтгача айтилган таҳдидларни инкор қилиб бўлмайди.

Путин Қозоғистонга салбий муносабатлар билдирди.

Тоқаев, масалан, Донецк ва Луганск Халқ Республикалари, яъни шарқий Украинадаги Россия, Кремль томонидан қўллаб-қувватланган лойиҳаларни тан олмаслигини билдирди.

Яъни, Путиннинг ёнида, демак, Санкт-Петербург иқтисодий форумида шундай бўлган эди ва бу, албатта, Путинга ёқмаслиги аниқ эди.

Демак, Россия сиёсий элитасида Қозоғистон бизнинг бамисоли дўстимиз бўлиб, бизга зарба бераётган ёки орқамиздан, демак, ханжар ураётган давлат, деган бир тафаккур жудаям кучли.

Россиядаги, умуман, Москвадаги империалистлар фақатгина уларга тобеъ бўлган постсовет давлатларини ўзларига яқин дўст, деб билади. Фақат тобеъликни тушунади.

Мустақил давлатлар билан постсовет ҳудудида муносабатда бўлишни, бу мураккабликни Россия унчалик кўтара олмайди.

Яъни, Қозоғистонга бугунги кунлардаги тўғридан-тўғри таҳдид ҳақида гап кетмаяпти.

Лекин бу омил, яъни назарий ва вазият қалтислашганда, биз билмаймизки, Украина кампанияси қачон ва қандай бир шаклда тугайди, балким, Россиядаги реваншистлар компенсация излаб, Қозоғистонга бир ҳамла қилиб кўрамизми, Қозоғистон анчагина заиф давлат, Украинага ўхшаб, аҳолиси 40 миллион эмас, 19 миллион, чегара ҳам анчагина очиқ, ҳеч қандай муаммо бўлмайди деб, мабодо хаёлига келиб қоладиган бўлса, ана унда қийин бўлади.

Албатта, Қозоғистон НАТОга интилаётган давлат эмас. Демак, коллектив Ғарбга ҳам тўлақонли интилган давлат эмас.

Бир вақтнинг ўзида Россия билан ҳам, Ғарб билан ҳам ижобий муносабатларда ва Хитой билан ҳам жудаям яхши ижобий муносабатларда.

Яъни ҳақиқий кўпвекторли сиёсат Қозоғистонда бор.

Лекин Россиядаги, Москвадаги, демак, ёки реваншизм, ёки империализм ўзи учун компенсация излаб, мабодо Қозоғистонга қараб қолмасмикан бир йил, икки йил, беш йилдан кейин деган саволга бугун ҳеч ким "йўқ", деб жавоб бера олмайди.

https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002