2022 йилги Қишки Олимпиада: Хитой Шинжон билан ўзига ром қилмоқчи 2022 Qishki Olimpiada Xitoy Shinjon Uyg'ur

Пекин Қишки Олимпиадаси тобора яқинлашиб борар экан, Шинжон қишки спорт индустриясининг энг ўзига жалб этадиган макони сифатида тақдим этилмоқда. Ғарб давлатлари Хитой Шинжонда мусулмонларга қарши геноцид содир этаяпти деган қарорга келганларига қарамасдан, кўплаб хорижий компаниялар у ердаги тарғибот таркибий қисмига айланишга шошилмоқдалар.

Хитойдаги қишки олимпия ўйинларига етиш дегани фақат Пекинни назарда тутмайди.

Мен онлайн инфлюэнсер Йаога видео қўнғироқ қилганимда у қуёш ботаётган тоғ чўққисида сноубордда турар, пастга сирпаниб учиб кетишга тайёрланаётган эди. Бу манзара сиз Хитойда бугун ҳар қадамда кўрадиган манзара, чунки Қишки Олимпиадага кам вақт қолди.

Бироқ Йао Пекин шаҳрида эмас, Шинжон тоғларида эди. Шинжон қори энг зўр ва Хитойдаги иқлими энг яхши минтақа сифатида ҳам танилган. Бу жой, шунингдек, АҚШ ва бошқа мамлакатлар Хитойни Уйғур аҳолисига қарши геноуид содир этишда айблаётган ҳудуд сифатида ҳам танилган.

Олимпия ўйинлари яқинлашиб бориши билан Хитой ҳукумати Шинжонни қор спорти ўйинлари макони сифатида кўпроқ тарғиб қила бошлади.

Маҳаллий матбуотда от чаналари қорга кўмилган ёғоч уйчалар олдидан ўтаётгани, чанғичиларнинг янги тоғ курортларини синаб кўраётган фото ва видеолари қайта-қайта намойиш этилмоқда.

Йао Хитой Шинжон қорларига жалб этаётган катта кампаниянинг бир қисми. Хитой расмийлари қишки олимпия ўйинлари баҳонасида минтақада туризмни юксалтириш мақсадини кўзламоқдалар.

Президент Си Цзиньпиннинг ўзи шахсан 300 миллион хитойликни чанғида учишга даъват этиб чиқди.

Бироқ бу чақириққа жавобан отланганлар фақат инфлюенсерлар эмас.

Кўпгина хорижий ширкатлар ҳам қишки олимпия ўйинлари ортидан гуллаб-яшнайди деган фикрда "навбатда туришни бошладилар".

Шулардан бири сноубордларга ихтисослашган Burton ширкатидир.

Ширкатлар юзма-юз келган икки танлов

Burton компаниясининг Хитойдаги шўъбаси раҳбари Крейг Смитнинг Би-би-сига айтишича, инсон ҳақлари топталаётганига оид даъволарга қарамасдан, компания ўзини Шинжонда "бизнес қилишдан айирмоқчи эмас".

Инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ташкилотлари ишонишича, Хитой охирги бир неча йил давомида бир миллиондан зиёд Уйғурни ўз истакларига қарши равишда, давлатнинг таъбирича, "қайта ўқитиш лагер"ларида ушлаб турди, юз минглаб инсонни қамоқларга ташлади.

Би-би-си Уйғурларнинг катта-катта лагерларда оммавий онгини ўзгартириш ва озодликдан маҳрум этиш мақсадида ташлангани ҳақида хабар ва лавҳалар тайёрлади, Хитой ҳукумати эса бундай жамлоқларнинг мавжудлигини инкор этиб келади

Бироқ Burtonга ўхшаган ширкатлар учун Хитой улкан бозордир.

Хомчўтларга қараганда, 2025 йилгача бориб Хитой қишки спортнинг энг йирик бозорига айланади. У ерда ҳар йили 55 миллионтача спорт тадбири ташкиллаштирилиши мумкин, уларнинг аксари Хитойнинг ўзиники бўлади, деб кўрилаяпти. Шунингдек, Хитой, ўз хоҳишига қараб дунё кезишни севадиган сайёҳларнинг глобал маконига айланиши мумкинлиги ҳам айтилмоқда.

Кейинги бир неча йилда Burton Хитойдаги миқёсини уч баравар кенгайтириш ниятида. Ҳозирнинг ўзида Шинжон чеккасидаги Олтой деган жойда ўз дўконини очган. "Биз учун бизнес иккинчи ўринда, сноубордчилар ёки чанғичилар биз учун муҳим", дейди жаноб Смит.

Лекин ушбу режалар Шинжондан олинаётган хабарлар тўғри келадими?

"Биз икки танлов билан юзма-юз келдик", дейди Крейг Смит.

"Биз ўзимизни Шинжондан айиришимиз ва у ерда ҳеч нарса қилмаймиз, дейишимиз ёки Шинжонда нималар бўлаётганини ўзимиз яхшироқ тушуниб етишга ҳаракат қилишимиз лозим эди".

Ғарб давлатлари "қийноқлар ва ноинсоний муомала қилинаётгани" ҳақидаги даъволари ҳақида Крейг Смит шундай деди:

"Бўлиши мумкин. Аслида нима бўлаётганини мен билмайман. Мен сиёсатчи эмасман. Мен умримда ҳеч ҳам бундай нарсани ўрганмаганман".

У минтақада инсон ҳақлари поймол этилаётгани ҳақидаги матбуот хабарларини ўқиганини тан олди. Лекин ўзининг таъбирича, ўзини бундан "айирган" ва қўшимча қилишича, "мен бу нарсани ўзгартиролмайман".

Бундай тушунтиришлар ҳатто Оқ Уй Хитой "инсон ҳақларини топтаяпти ва геноцид содир этаяпти" деб АҚШдаги хусусий компанияларини Хитойда бизнес қилишдан чақирганида ҳам изҳор этилди.

Оқ Уй матбуот котибаси Эен Псаки шундай деб айтди: "халқаро ҳамжамият, шу жумладан ижтимоий ва хусусий секторлар ҳам Шинжонда юз бераётган ҳодисаларга бошқача қарай олмайди".

Хитой бозорининг рад этиб бўлмас жозибаси

Аммо Burton Шинжон ва бутун Хитой бозорининг жозибасидан ўзини тийиб туролмаётган кўплаб хорижий компаниялардан биттаси, холос.

Мисол учун, Volkswagen Хитойга узоқ йиллардан буён инвестиция киритаётган фирмалардан бири. У Хитойда ўз бозорини очган илк йирик хорижий авто ишлаб чиқарувчи бўлиб, Шинжонда унинг заводи фаолият юритаяпти.

2019 йили Volkswagenнинг ижрочи директори Ҳерберт Диесс Би-би-сига берган интервьюсида Уйғурлар қамоққа ташланаётгани ҳақидаги хабарлардан бехабар эканини айтганди.

Даъволар ҳақида сўралганида, "мен ҳукм чиқаролмайман", дея жавоб қайтарди.

Янги йил арафасида электр автомобиллар ишлаб чиқарадиган Tesla Шинжонда ўзининг автомобиль салонини очди, бунинг учун АҚШда жойлашган мусулмонлар ташкилоти Teslaни танқид қилиб чиқди.

Йил бошида компьютер чипларини ишлаб чиқарадиган Intel ширкати ўзининг эҳтиёт қисм билан таъминловчиларидан маҳсулоти манбаси Шинжондан бўлмаслиги лозимлигини талаб қилиб чиқди, унинг ортидан Пекиндан кечирим сўради. Бу нарса АҚШда қабул қилинган янги мажбурий меҳнатга қарши қонун ижроси доирасидаги талаб эди.

Лекин Burton ширкати ўзининг этикага асосланган ширкат деб билиши билан фахрланишини айтади. У пахта манбаси мажбурий меҳнатдан ҳоли бўлиши талабини илгари сурадиган Better Cotton ташаббуси гуруҳининг аъзоси ҳисобланади. Орада Уйғурлар Шинжонда пахта далаларида пахта теришга мажбурланаётгани ҳақидаги хабарлар ҳам тарқалган.

Мен бу ҳақда жаноб Смитдан сўраганимда, у шундай деди: "Биз яхши томонга ўзгартиришга қурбимиз етадиган нарсага эътибор қаратамиз".

Жаноб Смитнинг айтишича, у Шинжонда кўришган одамлар "ажойиб инсонлар" ва ўзи сноубординг завқини бўлишиш билан" ҳар қандай масалани ҳал қилишга интилади.

Бу гаплар Президент Си Цзиньпиннинг танқидчилар қишки олимпиадани сиёсийлаштираяптилар деган баёноти пайтига тўғри келди.

Хитой раҳбарлари сўзларига кўра, қишки олимпия ўйинлари сиёсатдан устун келаяпти. Бу нарсани жозибали бозорда ўз ўрнини кўргиси келаётган ёки ўз бозорини кенгайтиришни истаётган бизнесларнинг интилишларида ҳам кўриш мумкин.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: @bbcuzbek