“Қумтор” иши: Нима учун собиқ президентлар, Бош вазирлар терговга тортилаяпти? Qirg'iziston, dunyo, yangiliklar

Қумтор - Марказий Осиёдаги энг йирик олтин кони. Энди "Қумтор" иши бўйича Қирғизистон собиқ Бош вазири ҳам ҳибсга олинган. Унинг ҳибсидан сал аввал узоқ йил деганда илк бор Асқар Акаев ҳам Қирғизистонга келтирилган. Бу кон атрофида нималар бўлаяпти?

"Қумтор" кони Қирғизистоннинг мустақилик йилларидаги энг йирик лойиҳаси ҳисобланади. Коннинг 30 йиллик фаолиятидан сўнг очилган жиноий иш доирасида собиқ амалдорлар қўлга олинмоқда.

Миллий Хавфсизлик Давлат қўмитасига кўра, куни-кеча "Қумтор" иши бўйича собиқ бош вазир Темир Сариев ҳибсга олинган.

Қайд этилишича, Сариев "Қумтор" кони лойиҳасини амалга оширишнинг турли босқичларида порахўрлик фактлари бўйича жиноий иш доирасида ушланган.

"Тергов давомида Темир Сариев Иқтисод вазири бўлиб турган пайтда тегишли давлат комиссияси раиси сифатида Қумтор конини ишлатиш давомида экологияга етказилган зиённи бир неча миллиард сўмга озайтириб кўрсатгани, бунинг натижасида мамлакатга йирик зиён етказилгани аниқланди", дейилади қўмита баёнотида.

Баёнотда Сариев хавфсизлик қўмита ҳибсхонасида сақланаётгани ва тергов ишлари олиб борилаётгани қўшимча қилинган.

Темир Сариев 2015 йилнинг майидан 2016 йилнинг апрелигача Бош вазир бўлиб ҳукуматни бошқарган. Унгача Иқтисодиёт ва монополияга қарши Сиёсат вазири, Молия вазири, парламент депутати ва бошқа давлат лавозимларида ишлаган.

Аввалроқ "Қумтор" кони лойиҳасини амалга оширишнинг турли босқичларидаги порахўрлик аломатлари юзасидан қўзғатилган жиноий иш доирасида Миллий Хавфсизлик Давлат қўмитаси собиқ Бош вазирлар Омурбек Бабанов, Муҳаммедкали Абилгазиев, депутатлар Асилбек Жээнбеков ва Торобай Зулпукаров, собиқ депутатлар Исхак Пирматов, Талантбек Узакбаев ва Алмазбек Баатирбеков, собиқ президент Алмазбек Атамбевнинг парламентдаги собиқ вакили Данияр Наринбаевлар ҳибсга олинганини маълум қилган. Ҳукуматнинг парламентдаги собиқ вакили Динара Молдошева ҳам мазкур жиноий иш доирасида гумондор сифатида кўрилиб, ундан давлатдан ташқарига чиқмаслик ҳақида тилхат олинган.

Шунингдек, собиқ Бош вазир ўринбосари Тайирбек Сарпашев ҳам қўлга олинган.

Тергов билан ҳамкорлик қилишга розилик билдирган собиқ депутатлар Алмазбек Баатирбеков, Талантбек Узакбаев, Исхак Пирматов, шунингдек собиқ Бош вазирнинг биринчи ўринбосари Тайирбек Сарпашев уй қамоғига чиқарилган.

Собиқ Бош вазир Омурбек Бабановга нисбатан эса эҳтиёт чораси ўзгартирилиб, хорижда даволаниши учун қамоқдан озод этилган.

Акаевнинг келиши

Иккинчи август куни Қирғизистон Миллий Хавфсизлик Давлат қўмитаси мамлакат биринчи президенти Асқар Акаевни "Қумтор" бўйича тергов доирасида Москвадан Бишкекка олиб келинганини маълум қилган.

Бироқ Акаев ва унинг сафдошлари собиқ давлат раҳбарининг ўзи Қирғизистонга ташриф буюрганини айтган.

Асқар Акаев Миллий Хавфсизлик Давлат қўмитасида сўроқ қилинганидан кейин журналистларга давлатга амалдаги расмийлар билан ҳамкорлик қилиш учун келганини маълум қилган.

"Мен тергов билан ҳамкорлик қилиш учун келдим. Хабарингиз бор, Қумтор лойиҳаси бўйича менга нисбатан шикоятлар мавжуд. Қумтор менинг давримда ташкил этилган. Уни қандай, нима мақсадда ташкил этганмиз, қандай хатолар бўлган, мен барчасини очиқ ва аниқ айтиб беришга тайёрман. Илк сўроққа кириб чиқдим. Миллий Хавфсизлик Давлат қўмитаси раисига ҳам миннатдорчилик билдираман, мени яхши кутиб олишди. Тергов давом этмоқда", деган собиқ президент Асқар Акаев.

Шунингдек, Акаев давлат қароргоҳида президент Садир Жапаров билан учрашганини ва ундан миннатдор эканини ҳам маълум қилган.

"Мен мамлакат раҳбариятидан, Президент Садир Нургожоевичдан Қирғизистонга, ўз ватанимга қайтишим учун рухсат берганидан жуда миннатдорман. Қирғизистонда бир ҳафтача бўламан. Бундан бошқа ҳеч нарса дея олмайман. Қолган маълумотларни адвокатимдан олишингиз мумкин", дея қўшимча қилган Асқар Акаев.

Аввалроқ, Миллий Хавфсизлик Давлат қўмитаси Акаевни "Қумтор" иши бўйича тергов доирасида қидирувга берилганини маълум қилган эди.

Хабарда собиқ давлат раҳбари бошқа юқори мартабали амалдорлар қаторида 1992 йилда Қумтор лойиҳаси бўйича бош келишувни тузишда, 1994 йилда унга ўзгартиришлар киритишда, шунингдек, 2003 йилда "Камеко" билан тузилган бош шартномани қайта тузишда порахўрлик учун жавобгарликка тортилгани айтилган.

"Тергов Асқар Акаев президентлиги даврида "Қумтор" лойиҳасини амалга оширишда корруцияга алоқадор барча айбдор шахсларнинг ҳаракатларига ҳуқуқий баҳо берди. Шу билан бирга, тергов давомида Миллий Хавфсизлик Давлат қўмитаси Акаевни республика ҳудудига олиб келиш орқали жиноий жавобгарликка тортиш нуқтаи назаридан тарихий адолатни тиклашга қаратилган фаол иш олиб борди ", дейилади қўмитаси хабарида.

Қирғизистонни 1991 йилдан бошлаб 2005 йилнинг 24 мартигача бошқарган Асқар Акаев ўша йили юз берган "Лола инқилоби" ортидан Москвага қочишга мажбур бўлган.

У сўнгги 16 йил давомида Россияда оиласи билан яшаб, Москва давлат университетида дарс берган. У физик олим ҳам ҳисобланади.

Асқар Акаев ўзининг интервьюларида имкон берилса, Қирғизистонга қайтишини айтиб келган.

2005 йилнинг 24 мартидаги инқилобдан кейин Қурманбек Бакиев президент этиб сайланган. У ҳам 2010 йилнинг 7 апрелидаги халқ инқилоб ортидан Беларусга оиласи билан қочишга мажбур бўлган.

Жиноий иш

Жорий йилнинг 8 июлида Миллий Хавфсизлик Давлат қўмитаси раиси Қамчибек Ташиев "Қумтор" олтин конини қазиб олишда порахўрлик бўйича қўзғатилган иш доирасида собиқ президентлар Асқар Акаев ва Қурмонбек Бакиевлар қидирувга берилганина маълум қилган.

"Тергов лойиҳани амалга ошириш билан боғлиқ воқеалар хронологиясини чуқур таҳлил қилди ва терговнинг қуйидаги йўналишларини аниқлади: 1992-1994 йилларда компания билан бош келишув тузилган. Президент Акаев хизмат вазифасини суиистеъмол қилгани учун жиноий жавобгарликка тортилди, у қидирувга берилди", деган Ташиев.

Канадалик "Центерра Голд" компанияси қарийб 30 йил давомида Қирғизистондаги энг йирик "Қумтор" олтин конини ишлатиб келган. Унинг олтин захираси 700 тоннага яқин экани айтилади.

Ташиевнинг сўзларига кўра, "Қумтор" олтин кони атрофидаги порахўрлик ишига яна бир собиқ президент Алмазбек Атамбаев ҳам алоқадор бўлиши мумкин. Атамбаев ҳозирда қамоқ жазосини ўтамоқда.

"Аниқланишича, 2017 йилда "Қумтор"дан қарз сифатида 500 миллион доллар олиб чиқиб кетилган", дейди Хавфсизлик қўмитаси раиси.

"Бу ишда собиқ Бош вазирлар, парламент спикерлари, депутатлар, юқори мартабали амалдорлар иштирок этмоқда. Агар керак бўлса, биз собиқ президентларни ҳам жавобгарликка тортишимиз мумкин, чунки улар бу ишларга бевосита алоқадор", деган Ташиев.

Миллийлаштириш

Мамлакат Бош прокуратураси даъво қилишича, 1992-2019 йилларда ҳукумат вакиллари ва "Қирғизолтин" очиқ хиссадорлик жамият раҳбарияти Канаданинг "Камеко" компанияси, "Центерра Голд Инк" компанияси, шунингдек, "Қумтор Оперейтинг Компани" ва "Қумтор Голд Компани" ёпиқ хиссадорлик жамияти вакиллари билан олтин конини ишлатиш бўйича "ноқонуний равишда моддий ва бошқа фойда олиш мақсадида" мамлакат учун "атайлаб зарарли" битимлар тузган.

Қирғизистон ҳукумати шу йил бошидан "Қумтор" олтин конини миллийлаштириш жараёнини бошлаган. Парламент депутатларидан иборат махсус комиссия кон фоалиятини текшириб, якунида ҳисобот тайёрлаган ва 18 май куни конга ташқи менежер тайинлаган.

Бу нафақат "Центерра Голд Инк" компанияси, балки Канада расмийлари норозилигига ҳам сабаб бўлган.

"Центерра Голд Инк" "Кумтор Голд Компани" орқали Марказий Осиёдаги энг йирик баландликдаги "Қумтор" олтин конини ишлатади. Қирғизистон "Центерра" акцияларининг 26 фоиздан ортиғига эгалик қилади ва компаниянинг энг йирик ҳиссадори ҳисобланади.

Жорий йилнинг 7 май куни Бишкек суди "Қумтор Голд Компани"дан давлат фойдасига экологияга етказган зиёни учун 3 миллиард доллар ундириш тўғрисида қарор чиқарган.

Канада ҳукумати "халқаро активларга эга бўлган Канада компанияси" ни эгаллаб олиш "тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар учун катта таъсир кўрсатиши" мумкинлигидан огоҳлантирган.

"17 май куни Қирғизистон парламентининг навбатдан ташқари сессиясида"Қумтор Голд Компани"га ташқи бошқарувни жорий этиш тўғрисида қабул қилган қароридан биз қайғудамиз. Ковид-19дан кейинги иқтисодий тикланиш шаффоф ва адолатли ишбилармонлик муҳитни талаб қилади. Савдо ва тўғридан -тўғри хорижий инвестицияларнинг камайишига олиб келиши мумкин бўлган бундай чоралар қирғиз халқининг иқтисодий ҳаётини янада ёмонлаштиради", дейилади Канада Ташқил Ишлар вазирлиги ва Халқаро савдо вазирлигининг қўшма баёнотида.

"Қумтор" кони тарихи

Қумтор - Марказий Осиёдаги энг йирик олтин кони. Кон ўз вақтида олтин захиралари бўйича дунёда учинчи ўринда туриши ҳам айтилган. Уни 1993 йилдан бери Канаданинг "Центерра Голд Инк" компанияси ишлатиб келади. Кон мамлакат шимолидаги Иссиқкўл вилоятида, денгиз сатҳидан 4000 метр баландликда жойлашган ва Тянь-Шань тоғ тизимининг музликлари билан ўралган.

Расмий маълумотларга кўра, Қумтор Қирғизистон Ялпи Ички Маҳсулотининг қарийб 10 фоизини, саноат ишлаб чиқаришининг 20 фоизини таъминлайди. Корхона кунига 16 минг тоннадан ортиқ хом-ашё ишлаб чиқариб, уларнинг таркибида 80-85 фоиз олтин бўлган кўп қисми қолипларга қуйилади.

Коннинг захиралари тугаб бораётгани айтилади. 2012 йилда олтинни қазиб олиш 2023-2026 йилларгача етиши тахмин қилинган.

Қумтор - мамлакатдаги энг йирик солиқ тўловчи корхона ҳам ҳисобланади. Расмий маълумотларга кўра, Қирғизистон 2017 йилгача Қумтордан 3 миллиард 472 минг доллар фойда олган. Шу билан бирга, Қирғизистон компания акцияларининг атига 26 фоизига эгалик қилади.

Конни миллийлаштириш ғоясининг ашаддий тарафдорларидан бири - мамлакатнинг амалдаги президенти Садир Жапаровдир. У Миллий Хавфсизлик Давлат қўмитаси раиси Қамчибек Ташиев ва парламент спикери Талант Мамитовлар билан бирга 2012 йилда "Қумтор" кони бўйича ўтказилган намойишларни бошқарган ва ҳокимиятни эгаллаб олишда айбланиб, бир йилга қамалган.

Садир Жапаров 2017 йилда "Қумтор иши" бўйича "гаровга олиш" айблови билан 10 йиллик иккинчи муддатга ҳукм қилинган.

2020 йилнинг октябридаги норозилик намойишлари пайтида тарафдорлари томонидан қамоқдан озод этилган Жапаров кутилмаганда президент бўлган. У Би-би-си нинг Қирғиз хизматига берган интервьюсида олтин захиралари деярли тугаб қолгани учун конни миллийлаштирмоқчи эмаслигини айтган.

Бироқ, экспертларнинг фикрича, у мамлакатда коронавируснинг иккинчи тўлқини авж олаётган бир пайтда ва қирғиз-тожик чегарасидаги тўқнашувлардан сўнг ўз фикрини ўзгартиргани тасодиф эмас. У бу билан ўзига сиёсий очколар тўплаётгани айтилмоқда.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek