Расмий Тошкент Андижон воқеалари юзасидан экспертлар гуруҳи учрашуви таклифини ўртага ташлаган

Ўтган йили Андижонда юз берган қонли ҳодисаларни ўрганаётган Оврўпо Иттифоқи экспертлари гуруҳи Ўзбекистон расмийлари, ҳуқуқшунослар ҳамда маҳбуслар билан бўлган учрашув натижаларини иттифоқ ва расмий Тошкент алоқаларидаги ижобий қадам дея баҳолаган.

Ўтган йили Андижонда юз берган ҳодисалар ортидан Оврўпо Иттифоқи Ўзбекистонга нисбатан жазо чораларини жорий этганди. Ушбу жазо чоралари Ўзбекистон билан қурол-яроғ савдосини тўхтатиш ҳамда Андижон ҳодисаларига бевосита алоқадор Ўзбекистоннинг ўн икки мулозимига нисбатан виза тақиқларини назарда тутган.

Ўзбекистон инсон ҳуқуқлари масалалари ҳамда Андижон ҳодисалари юзасидан мулоқотларни қайта тиклаш таклифини билдирганидан кейин Оврўпо Иттифоқи Ўзбекистонга экспертлар гуруҳини йўллаш қарорини олганди. Хўш, Оврўпо Иттифоқи экспертлар гуруҳи сафари натижаси ўзбек мухолифати кутганидек бўлдими? Би-би-си бу ва бошқа саволлар билан мухолифатдаги "Эрк" партиясининг раиси Муҳаммад Солиҳ ҳамда "Бирлик" Халқ ҳаракати" партияси раисининг ўринбосари Исмоил Дадажоновга мурожаат этди.

Исмоил Дадажонов: Оврўпо Иттифоқи экспертлар группасининг Ўзбекистонга сафари бугун балки ҳеч қандай натижа бермагандир. Дарҳол бир нарса кўриш жудаям қийин. Лекин агар Оврўпо Иттифоқининг Ўзбекистон ҳукумати билан, Ўзбекистондаги тизим билан бугун яқинлашиши муқаррар экан, бизнинг қанчалик қаршилик қилишимиз ёки уни олқишлашимиздан қатъий назар, Оврўпо шунга қарор қилган экан, демак биз бундан унумли фойдаланишимиз ва қандайдир бир натижаларга эришишимиз керак. Оврўпо Иттифоқи Ўзбекистон ҳукумати олдига шартлар қўйишини улардан талаб қилиш керак.

Биз худди шу масала бўйича ишлаяпмиз. Баъзи бир ҳаракатлар қилдик. Энди натижаларига келсак, биз Аллоҳ эмасмиз. Бугун Каримовни ёки Ўзбекистондаги қотилларни маҳкама жараёнига тортиш Оврўпо Иттифоқининг ҳам қўлидан келмайди. Оврўпо Иттифоқи билан алоқалар тиклангандан кейин Ўзбекистон ҳукуматининг кейинги ўзини тутиши, кейинги сиёсати биз учун қизиқ. Лекин ҳали ҳеч нарсага эришилмади. Ҳали бунинг учун, менимча, яна кўп ҳаракатлар қилишга тўғри келади, шекилли.

Биз Оврўпо Иттифоқидан борган экспертлар гуруҳи, албатта мухолифат вакиллари билан бўлмаса ҳам, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи ташкилотларнинг вакиллари билан учрашишларини талаб қилиб, Швеция Ташқи ишлар вазири Карл Билдтга, Швеция парламентининг ташқи ишлар комитети вакили ҳамда Оврўпо Иттифоқи билан ишлаш комиссиясининг аъзоси, Рейхстаг депутати Ханс Линда орқали талаб қўйган эдик. Бу талабимиз қай даражада бажарилади, ҳали биз учун қоронғу. Лекин бу йўналишда ишларни давом эттириш керак, деб ўйлайман.

Ғарбга ён босиш - демократияга ён босиш, ислоҳотларга ён босиш демакдир. Демократия ва ислоҳотларга ён босиш эса Каримов учун ўз тагига сув қуйиш демакдир Муҳаммад Солиҳ

Би-би-си: Солиҳ жаноблари, экспертлар гуруҳининг раҳбари Би-би-си билан суҳбатда Ўзбекистон ҳукуматининг Андижон ҳодисалари юзасидан тутган мавқеи ўзгармаганини айтди. Сиз Ўзбекистон ҳукумати Андижон ҳодисалари юзасидан ён беришга боради, деб ўйлайсизми?

Муҳаммад Солиҳ: Биринчидан, бундан олдин берилган саволга мен жавоб берай. Менинг кутганим бўлди. Мен, ҳақиқатдан, бу зиёратдан ҳеч нарса чиқмаслигини кутган эдим. Айнан шундай бўлди. Биз буни йилларча кўриб келдик. Бундай зиёратларнинг ҳаммаси фақат Каримовнинг зулмини яшириш учун хизмат қилиб келган. Бу зиёрат ҳам худди шундай бўлди.

Ғарбга ён босишга келадиган бўлсак, Каримов ён босадими йўқми, деган саволга шундай жавоб бериш мумкин: Ғарбга ён босиш - демократияга ён босиш, ислоҳотларга ён босиш демакдир. Демократия ва ислоҳотларга ён босиш эса Каримов учун ўз тагига сув қуйиш демакдир. Шунинг учун ҳам Каримов ҳеч қачон бугунгача Ғарбга ён босгани йўқ. Ҳеч қачон йўлига бўлса ҳам ислоҳотга ёндошмади.

Бугун Каримов билан мулоқат қилиш ҳақида гапириш - ўз-ўзини алдаш. Ғарб ўз-ўзини алдаяпти, алданишни истаяпти ва алданаяпти. Унинг кейинги зиёрати ҳам шу алданишга бўлган севгининг бир маҳсули, деб қарайман.

Би-би-си: Яъни, ён беришларга бормайди...

агар Каримов ҳозирги режимни сақлаб қолган ҳолда ўзини яна бир марта президент қилиб сайламоқчи бўлса, у Оврўпо ҳамда бутун Ғарб, демократик дунёнинг ўтини ўзига бутунлай қаратмаслик учун улар билан муносабатларини илиқлаштиришга ҳаракат қилади, деб ўйлайман Исмоил Дадажонов

Муҳаммад Солиҳ: Ҳеч қачон бормайди. Чунки, Каримов ён босишга борса, ўзига ўзи қарши иш қилган бўлади.

Би-би-си: Исмоил ака, сизнинг бу борадаги фикрларингиз қандай?

Исмоил Дадажонов: Мен ҳам бу борада ҳозирги баҳсдошим Солиҳ аканинг фикрларига қўшиламан. Каримов, албатта, ён беришга ўрганмаган шахс. Лекин, бугунги кунги Ўзбекистондаги ҳам сиёсий, ҳам иқтисодий танглик маълум миқдорда Каримовнинг ҳукуматини Оврўпо Иттифоқига қандайдир сигналлар юборишга мажбур қилди.

Қолаверса, агар 2007 йилда сайловлар бўладиган бўлса, у охирги маротаба президент бўлиши мумкин. Бу ҳам агар адолатли сайловлар бўлса. Бундай бўлиши ҳақиқатдан жуда узоқ нарса-ку, лекин агар Каримов ҳозирги режимни сақлаб қолган ҳолда ўзини яна бир марта президент қилиб сайламоқчи бўлса, у Оврўпо ҳамда бутун Ғарб, демократик дунёнинг ўтини ўзига бутунлай қаратмаслик учун улар билан муносабатларини илиқлаштиришга ҳаракат қилади, деб ўйлайман.

Бугун мулоқот қилиш, мулоқотга интилишнинг ўзи Каримовнинг режимини кучайтираяпти. Мен ўйлайманки, бу хизматни, бу "сервис"ни энди тўхтатиш керак Муҳаммад Солиҳ

Би-би-си: Солиҳ жаноблари, сиз аввал айтгандингиз, Ўзбекистон ҳукумати билан умуман мулоқот қилиб бўлмайди, деб. Сиз ҳали ҳам Ўзбекистон ҳукумати билан мулоқот қилиб бўлмайди, деган фикрдамисиз?

Муҳаммад Солиҳ: Аслида жуда узоқ йиллар давомида Каримов режими билан бутун қилган зулмига қарамай, мулоқот қилишнинг тарафдори бўлиб келганман. Биз бошидан бери, 1980 йилларнинг охиридан бери, умуман ҳар қандай режим билан мулоқот тарафдори бўлдик. Мен, масалан, ўзим коммунист бўлмаганман. Шундай эса-да, коммунистлар билан ҳам мулоқот сиёсатини юритдик. Ҳатто шунинг учун баъзи радикал "бирликчилар" тарафидан танқид ҳам эшитдик.

Аммо кўрдикки, мулоқот ҳақидаги бутун гап-сўзлар, истаклар, бизнинг орзуларимиз Каримов режимининг башарасини яширишга хизмат қилаётган экан. Бугун мулоқот қилиш, мулоқотга интилишнинг ўзи Каримовнинг режимини кучайтираяпти. Мен ўйлайманки, бу хизматни, бу "сервис"ни энди тўхтатиш керак. Биз маданий дунёни бу ҳийлакор, золим ва ёлғончи режим билан ўйинни бас қилишга чақирамиз ва мухолифатчи дўстларимизни ҳам мен шунга даъват қиламан. Чунки ниҳоят энди ҳақиқатнинг кўзига очиқ қарашимиз керак.

Би-би-си: Мулоқот қилиб бўлмаса агар, қандай сиёсат юритилиши керак Ўзбекистонга нисбатан?

диктаторлик тузумлари ва уларга қарши қўлланилаётган санкциялар, ўша давлатлар ишонган бошқа мамлакатлар, кучли мамлакатлар борлиги учун ҳам фақат уларнинг фойдасига хизмат қилаяпти. Бугун Оврўпо ёки Ғарб Ўзбекистондан юз ўгирса, демак, диктатор Ўзбекистонда хоҳлаган иши билан шуғулланиши мумкин Исмоил Дадажонов

Муҳаммад Солиҳ: Ғарб давлатлари ва биз мухолифатчилар, ҳақиқатдан ҳам, ўлкамизда бир инқилобий ўзгаришлар, ижобий ўзгаришларни истаётган бўлсак, ҳақиқатнинг юзига тик боқишимиз лозим. Хақиқат ўзи шу: Каримов режими ислоҳ қилинмайди. Ўн тўққиз йилдирки, режимни ундай қилиб, бундай қилиб кўрдик - Ғарбга ишондик, Россияга ишондик, халқимизга ишондик ва балки ислоҳ қилинар шуларнинг воситаси билан, деб умид қилдик. Йўқ, ислоҳ қилинмайди бу режим. Бу режим - ўзбек халқининг елкасидан пастга туширилиши керак, холос. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Оврўпо Хавфсизлик ва Ҳамкорлик Ташкилоти ва Оврўпо парламенти, Оврўпо Иттифоқи Ғарб давлатлари томонидан бу режимга қарши ҳақиқий санкциялар жорий этилиши керак.

Ўтган йил жорий қилинган санкциялар символик, рамзий санкциялар эди. Бу санкциялар, ҳеч бўлмаганда, Лукашенкога қарши қилинган санкциялар савиясида бўлиши керак, дедик. У ҳам қилингани йўқ. Биз бу санкцияларнинг кучайтирилиши тарафдоримиз. Бу - менинг қатъий фикрим!

Би-би-си: Жаноб Дадажонов, Сиз Муҳаммад Солиҳ фикрларига қўшиласизми?

Исмоил Дадажонов: Ҳозир дунёда бир неча ўнлаб диктаторлик тузумлари бор. Мана шу диктаторлик тузумлари ва уларга қарши қўлланилаётган санкциялар, ўша давлатлар ишонган бошқа мамлакатлар, кучли мамлакатлар борлиги учун ҳам фақат уларнинг фойдасига хизмат қилаяпти. Бугун Оврўпо ёки Ғарб Ўзбекистондан юз ўгирса, демак, диктатор Ўзбекистонда хоҳлаган иши билан шуғулланиши мумкин. У, демак, Оврўпони бутунлай инкор қилади-да, истаганича сайловлар ўтказиши мумкин.

Ва қолаверса, мен Солиҳ аканинг бир фикрига қўшилмайман. Биз бемормиз. Бир жарроҳлик столига ётмоқчимиз ва бизни операция қилишни, муолажа қилишни Оврўподаги демократларга топширар эканмиз, биз уларга қаеримизни, қандай кесишни ва қандай боғлаш кераклигини ўргатишимиз керак эмас.

Энг ачинарлиси шуки, Оврўпо Иттифоқидаги айнан Ўзбекистон билан шуғулланаётган депутатлар ҳам Ўзбекистон тўғрисида жуда ҳам кам ахборотга эгалар Исмоил Дадажонов

Оврўпода жуда ҳам катта бир тажриба бор, Америкада жуда ҳам катта тажриба бор, бу диктатор мамлакатларига қандай таъсир қилиш ва уларнинг фикрини, улардаги тузумни қандай ўзгартириш тўғрисида уларнинг жудаям катта тажрибаси бор. Куч билан уни йиқитиш - биз демократларга хос ҳам эмас. Мана кўрдик куч ишлатиш нима оқибатларга олиб келганини Андижонда.

Би-би-си: Мана Оврўпо Иттифоқининг Ўзбекистон ҳукумати билан қайтадан музокараларни, мулоқотларни бошлаш қарори ҳам айнан ўша Андижонда нима бўлганлигини аслида билишга қаратилганлиги таъкидланди. Исмоил ака, Андижонда нима бўлгани аниқ ошкор бўлади, деб ишонасизми ва қай шаклда бўлиши мумкин агар бўлса?

Исмоил Дадажонов: Биласизми, мен бир нарсага ишонаман - ҳеч қайси жиноят жазосиз қолмаслигига. Ишонаман, Аллоҳ Таоло, албатта, Андижонда ноҳақ қон тўкканларнинг жазосини беришига. Ва Аллоҳ шунчалик сабрли Зот-ки, У шу одамларнинг инсофга келишини кутиб туради. Ҳатто инсоннинг жони чиқаётган пайтдаям, У "калима ўгирармикан?!" - деб кутадиган Улуғ Зот. Албатта, Андижон воқеаларида жиноятга қўл урганлар, қўлини қонга бўяганлар жазосини олиши муқаррар.

Лекин бугун биз "уларга жазо берилмагунча, Ўзбекистонда ҳеч қандай сиёсий ҳаракат қилмаймиз" ёки "Ўзбекистоннинг ривожланиши учун, демократик бир ўзгаришлар бўлиши учун ҳеч нарса қилмаймиз, олдин диктаторни ёки шу жиноятчиларни жазола!", десак, бу бургага аччиқ қилиб кўрпага ўт қўйишдай бўлади, деб ҳисоблайман. Демак вақт ҳаммасига ўзи баҳо беради, деб ўйлайман.

Оврўпо ҳақиқатдан ҳам бизга жуда юзаки қарайди ва бизнинг проблемаларимизни тушунмайди. Фақат конъюнктура талаб қилган даражада бизнинг проблемаларимиз билан қизиқади Муҳаммад Солиҳ

Би-би-си: Исмоил ака, Оврўпо Иттифоқининг кейинги қадамлари сизнингча нима бўлади?

Исмоил Дадажонов: Мен тўғриси, Оврўпо Иттифоқининг бир неча парламент аъзолари билан кўришдим. Энг ачинарлиси шуки, Оврўпо Иттифоқидаги айнан Ўзбекистон билан шуғулланаётган депутатлар ҳам Ўзбекистон тўғрисида жуда ҳам кам ахборотга эгалар.

Мен ҳатто, Ўзбекистонда сиёсий маҳбуслар мавжуд эканлиги тўғрисида айтганда, ҳатто Оврўпо Иттифоқининг бир депутати тўғридан-тўғри айтдики, "мен Ўзбекистон, Бухоро, Самарқанд, Тошкент, Каримов ҳамда Андижон воқеалари деган сўзларнигина биламан, бошқа тасаввурим йўқ Ўзбекистон тўғрисида", деди.

Демак биз Оврўпо Иттифоқининг кейинги қадамлари самарали бўлиши учун биз биргаликда буларга Ўзбекистон ҳақида тўлиқ информациялар беришимиз керак. Менимча, Оврўпо Иттифоқи Ўзбекистон билан алоқаларни тиклайди.

Би-би-си: Демак, Солиҳ ака, Оврўпо Иттифоқининг кейинги қадамлари қандай бўлиши керак, Сизнингча?

Муҳаммад Солиҳ: Исмоилжон укамизнинг репликасига мен жавоб берайин. Биринчидан, Оврўпо бирлигидан, Ғарб давлатларидан юз ўгиришни айтмаяпман. Каримовдан юз ўгириш кераклигини айтдим. Иккинчидан, Сиз ҳозир айтиб кетдингиз, бу ерда депутатлар ҳатто Ўзбекистонни жуда саёз биладилар, билими йўқ, буни ўргатишимиз керак, деяпсиз. Ва айни пайтда айтаяпсизки, "агар биз операция столига ётсак, уларга нима қилиш кераклигини кўрсатмаслигимиз керак. Улар ўзи жуда яхши билишади", деб ўзингизга қарши гап айтаяпсиз.

Менимча, Оврўпо ҳақиқатдан ҳам бизга жуда юзаки қарайди ва бизнинг проблемаларимизни тушунмайди. Фақат конъюнктура талаб қилган даражада бизнинг проблемаларимиз билан қизиқади. Лекин бунга хафа бўлиб, Оврўподан юз ўгириб кетиш керак эмас.

Оврўпо билан бирга ишлаш керак ва ундан керак нарсаларни ва эффектив нарсаларни талаб қилиш керак. Биринчи қадамни ҳали ўтмадик Оврўпо билан. Навбатдаги қадам келгани йўқ. Биринчи қадамимиз ҳеч бўлмаганда эффектив шаклда санкцияларни кучайтириш керак Каримовга қарши. Ана шунда Каримовнинг ўзи келиши керак мулоқот қилайлик, деб. Сиз билан мулоқот қилайлик, деб биз унга ялинмаслигимиз керак.