Россия, Сурия: ИШИДни 'молиялаган' бувига 8 йиллик қамоқ жазоси Rossiya, Suriya, Islomiy Davlat

Феврал ойининг охирида россиялик пенсионер Вера Андрееванинг аппелляция маҳкамаси белгиланган - дастлабки суд кекса аёлни терроризмни молиялашда айбдор деб топди ва саккиз йиллик қамоқ жазоси белгилаган. Вера Андреева Сурияга кетган набирасига 300000 Россия рублини жўнатган.

Андреева хонимнинг сўзларига кўра, у бу пулни набираси оиласи билан Суриядан ватанига қайтиши учун юборган.

Бугун икки аёл ҳам - набира ҳам, буви ҳам тутқунликда: буви Россиядаги муваққат сақлаш изоляторларидан бирида ўзининг устидан чиқарилган ҳукм ўзгартирилишига умид қилиб ўтирибди, набираси эса Суриядаги қочқинлар жамлоқларидан бирида ватанига қайтиш орзусида.

Бу йил Вера Андреева 67 ёшни қаршилайди. Аёл ўзининг туғилган кунини колонияда кутиб олиши мумкин. Эри билан учрашган пайтлари кекса аёл туғилган кунигача тирик қолмаслиги мумкинлигини айтади.

Марям

"Менинг бувимдан бошқа ҳеч кимим йўқ", - дейди Марям. Паспортида унинг исми-шарифи Марина Бухурдинова. Турмушга чиққанидан кейин ўзига Марям исмини танлаган.

У Ислом динини турмушга чиқмасдан қабул қилган. Суриядаги кўп аёллар турмушга чиққанидан кейин Исломни қабул қилганлар. Ўзининг айтишича, Москвадаги кондитер фабрикасида қадоқловчи бўлиб ишлаган: "Конфет наборлари чиқарар эдик, ишим ўзимга жуда ёқарди". Илк бор фабрикада "ҳижобдаги рус қизларини кўриб", қизиқиб қолган.

"Биринчи марта ҳижоб кийганимда, мен билан бирга ишлайдиганлар менга тажовузкор муносабатда бўлишди, худди сотқинга қарагандай. Мен ўзим учун ҳижобда юраман деган қарорга келдим. Ҳар кимнинг ўзининг танлови бўлса ёмонми? Конституцияда ҳам шундай ёзилган".

Ҳамкасблари билан ўртада келиб чиққан можарони Чечен бошлиғи ҳал қилган: "Агар ўзи хоҳлаётган бўлса, ҳижобда юраверсин, сизларга нима?" Марям фабрикада ишлашда давом этган. Ишлаб топган пулининг бир қисмини Қалмоғистондаги бувисига жўнатиб турган.

Марямнинг хотирлашича, бувиси набирасининг Исломни қабул қилганига хотиржам муносабатда бўлган. Бобоси эса бошида танқид қилиб саволга тутган "нега бошингга ҳижоб ўраб олдинг" деб, аммо бора-бора у ҳам кўнган.

Бувиси ва бобосидан бошқа қизнинг ҳес кими йўқ эди: Марям 14 ёшлигида синглисини машина босиб кетган, 19 га тўлганида онаси оламдан ўтган.

"Менинг отам... анчадан бери йўқ. Бувим ва бобом боқиб катта қилишган", - дейди Марям.

У доғистонлик Герейхон Герейхонов билан Интернетда танишган. Марям 22 га тўлганида оила қуришган. У эрининг қариндошларига ёқмаган. Кейинроқ терговчига(Би-би-сида терговдаги кўрсатма бор) Герейхоннинг отаси шундай деб айтган: ўғлим "ишонувчан, кўнгли юмшоқ, айёрлиги йўқ одам". Марина эса - "жуда ғайратли, айёр ва ичимдагини топ" - қайнотасининг сўзларига кўра, кўп масалаларда хотини Герейхонга таъсирини ўтказган.

"Отаси ҳеч қачон мени хоҳламаган - чунки мен русман-да, - деб ҳисоблайди Марям. - Улар эса лезгинлар. Оила қуришимиз учун ўғли уйидан чиқиб кетди".

Терговда кўрсатма берган Герейхон инисининг айтишича, ака-ука муносабатлари дўстона бўлмаган. Унинг сўзларига кўра, Герейхон унга номаълум Ислом динига эътиқод қилган. Менинг ўзим "анъанавий, азалдан тўғри Ислом" бўйсунаман", деган у.

Герейхон ҳеч ҳам ўзининг қишлоғидаги масжидга қатнамаган, - у масжид имоми ва намозхонларнинг диний қарашларига қўшилмаган, деб айтишган отаси ва иниси.

Марямнинг айтишича, ўзи ва турмуш ўртоғи Герейхон Доғистондан Сурияга кетиб қолган танишларидан хат-хабарлар ола бошлаганлар. Танишлари бу ерда хавфсиз-бехавотир шариат қонунлари асосида яшаётганларини, инсон ҳуқуқларига риоя қилиниши, "ишлаш керак эмаслигини, уй, мебел, шунингдек ҳар ой пул беришлари" ҳақида ёзишган. Бошида улар бу гаплар ростлигига ишонишмаган, аммо бироз вақт ўтганидан кейин бепул уй ва яхши ҳаёт ғояси ёқиб қолган.

Герейхоннинг отаси шундай эслайди: гап орасида Марям "сизларни узоқ қийнамаймиз" деб айтган - тез орада Герейхон билан пул ишлаб топишга кетмоқчи эканлари ҳақида оғиз очган. Аммо Герейхоннинг отаси ўша пайт бу гапларга унчалик эътибор бермаганини айтади.

"Отаси бизни ҳар куни арралар эди. Биз ўйладик: ўзимизча яшаймиз, ҳеч кимни қийнамаймиз", - дейди Марям.

2015 йилнинг 18 майида Марина Бухурдинова эри ва боласи билан Россия чегарасини кесиб ўтади. Шу билан у уйига қайтмайди.

Сурия

"Бу енгил ва осон бўлди. Қайтишга ўхшаб қийин эмас, - ҳикоя қилади Марям бошида қандай қилиб Туркияга, у ердан эса Сурияга ўтганлари ҳақида. - Доғистондан - Озарбайжонга, таксида Бокугача, кейин Туркияга самолёт, ундан кейин Туркия-Сурия чегарасини кесиб ўтиш".

Сурияда уларнинг қўлларидан ҳамма ҳужжатлари ва телефонларини тортиб олиб қўйишган - Марямнинг бу сўзларини Би-би-си суҳбатлашган бошқа аёллар ҳам тасдиқлашади. Аёл Суриянинг илк шаҳри Тел-Ободда улкан одамлар оқимини кўрганини айтади. Ўша пайтда бу стратегик шаҳарни "Исломий Давлат" жангарилари назорат қилиб турганлар. Кўплаб гувоҳликларга кўра, жангарилар айнан Тел-Обод орқали контрабанда қурол-яроғ ва ёқилғини олишган, ИШИДга мойиллиги туфайли Сурияга келганлар айнан ўша ерга боришган.

Тел-Ободдан Марям, эри ва боласини Раққа шаҳрига юборишади.

"Раққага борган биринчи кунимиз бомбалаш бошланди. Менда эса ваҳима. Эрталаб ва кечқурун портлашдан сакраб туриб кетасан. Пулимиз йўқ, ҳужжатларимиз йўқ. Шокдамиз. Орқага қайтиб бўлмайди. Ортга қайтаман деб айтолмайсан. Ўлдиришади. Айниқса, эркакларни", - дейди Марям.

Унинг сўзларига кўра, бир муддат бошқалар билан бирга яшаб кўришган, бир шаҳардан иккинчисига кўчиб юришган. Кейин эрининг олдига келишган: "Шариат ўқишларидан ўтиш керак, дейишди. Уни икки ойга олиб кетишди. Қайтиб келганидан кейин гаплашмай қўйди. Фақат сукут сақлаб ўтирарди. Кейин овқат беришмаганини айтиб берди. Тонгги соат 4 да уйғотиб, 10 километр чопишга юборишар экан. Кейин бир бўлак нон билан мураббо беришаркан. Кейин яна тренировка. Тунда машина ғилдирагини ёқиб югуришга мажбурлашар экан. Ғилдирак устидан чопиш керак дейишаркан. Ухлагани қўйишмас экан, юзига ниқоб таққан араб ухлаб ётган одамнинг устига ўйинчоқ петарда отар экан".

Герейхон қайтганидан кейин уни ва ўғлини машина уриб кетади. Икковининг ҳам оёқлари синади. Ўша вақт Марям иккинчи фарзандига ҳомиладор эди.

"Мен бориб араблар билан жанжал қилдим, оёқларини операция қилишларини талаб қилдим. Эримнинг оёғига сим қўйишди. Мен икковларини ҳам ҳожатхонага олиб борар эдим. Ўғлимнинг бир оёғи икки жойидан синган эди. Нотўғри битди. Шунинг учун оқсоқланиб қолди. Яна синдириш керак эди". Бу 2017 йилнинг августи эди.

Янги 2018-йилни оила Дайр аз-Зур вилоятидаги Гараниж аҳоли масканида кутиб олади. Марямнинг айтишича, ўшанда аёллар ва болаларнинг Гараниждан чиқиб, босиб келаётган Курд жангчиларига таслим бўлишга изн берилган. Эркакларнинг қуршовдан чиқишларига рухсат берилмаган - жангарилар чиқиб кетмоқчи бўлган эркакларни отиб ўлдиришларини айтишган.

"Тирик қолмасам керак"

2019-йил 24 январи куни эрталаб пенсионер Вера Андреева Ростов вилоятидаги Салск шаҳридаги банкка кирган. У Грузияга 99 минг 855 рубл, 60 копеек(1480 АҚШ доллари) ўтказган.

Нега Грузияга деган саволга Марям шундай жавоб беради: "Бу ерда лагерда бир араб шу иш билан шуғулланади. Мисол учун, пул ўтказиш керак бўлганида... Ва у пул ўтказиш керак бўлган ҳисоб рақамларини беради. Демак, улар унинг одамлари. Ҳисоб рақамини сўрасанг - беради: хоҳласанг Туркияда, хоҳласанг Грузияда".

Бу нафақахўр аёлнинг набирасига биринчи марта пул юбориши эмас эди - у 2016 йили Марямга бир неча юз доллар пул юборади, бунинг учун Вера Андреева ва эри кредит олишади. Орадан икки йил ўтиб ушбу пул ўтказмалари билан полиция қизиқиб қолади: маълум бўлишича, Андреева хоним номига пул юборган эркак "Исломий Давлат" жангариларини молиялаш каналини ташкил этишда гумон қилинади.

Ўшанда Вера Андреева Ички ишлар вазирлиги ходимларидан набирасининг куёви Герейхон ИШИДга аъзолиги учун қидирувга берилганидан хабардор бўлади. Вера Андреева куёвининг қидирувга берилганини билмаганини, пулни эса набираси ва эвараси Россияга қайтишлари учун юборганини айтади.

Терговчилар билан сўроқлардан бир неча ой ўтиб, невараси яна пул сўрайди.

Болалари билан Гараниж қуршовидан чиқиб курдларга асир тушган Марям бу пайтда ИШИД жангариларининг хотинлари учун ташкил этилган лагерда эди. Эри эса "Исломий Давлат" ҳамон назоратида ушлаб турган Дайр аз-Зур вилояти ҳудудида қолган эди.

"Эрим ёрдам беришга тайёр, аммо бунинг учун пул талаб қилган бир арабни топди. Биз чиқамиз, эримни ҳам, мени ва болаларимни ҳам [Россияга] уйга юборишади, деб ўйладик", - дейди Марям. Араб 4,5 минг доллар сўрайди(Марям ўзига 300 минг рубл керак экан, деб ҳисоб-китоб қилади). Герейхоннинг отаси пул берди - у бор пулни Вера Андреевага топширади.

Россия Марказий Банки шубҳали молиявий операциялар олдини олиш мақсадида киритган чекловлар боис Вера Андреева ўзидаги пулни дарров юбора олмайди, шунинг учун учга бўлиб жўнатишга қарор қилади: бир қисмини ўзи, яна бир қисмини у чўқинтирган ўғил ва унинг рафиқаси жўнатишади(улар Би-би-сининг сўровига жавоб беришмади).

Ушбу пул жўнатмалари Вера Андреева устидан жиноят иши қўзғатишга асос бўлди. 25 декабр куни Жанубий Округ ҳарбий суди ишни бир кунда кўриб чиқди ва ҳукм чиқарди: пенсионер аёлни терроризмни молиялашда айбдор деб топишди, саккиз йиллик умумий режим колонияси тайинланиб, уни суд залида ҳибс этишди. Жиноят иши материалларига кўра, Андрееванинг чўқинтирган ўғли ва хотини, шунингдек, Герейхоннинг отаси маблағ қаерга нима учун юборилаётганини билишмаган, шунинг учун ҳам гувоҳ мақомида қолганлар. Нафақахўр аёл ҳозир муваққат ҳибсда сақлаш изоляторида - апелляция судини кутаяпти.

"Ойна орқали гаплашамиз, - қисқа қилади эри Геннадий. У ҳам пенсионер, лекин болалар боғчасида таъмирчи сифатида пул топади. - У [СИЗОдаги учрашув пайти] менга айтди: муддатим охиригача тирик қолмасам керак". Вера Андреева онкология хасталигига чалинган.

"Бобом мендан ғазабда, - дейди Марям. - Ҳаммасига сен айбдорсан, деб айтади. Шундай деса ҳам мен унга қўнғироқ қилиб тураман, у менинг бобом. Мен унга ҳозир қанчалар оғирлигини яхши тушунаман: кекса, ҳозир ўзи ёлғиз қолган. Агар бувимнинг қамоқ муддатини менга ўтказиш имконияти бўлганида, ўзимга олган бўлардим балки".

Ҳойнаҳой, аппелляция маҳкамасида Вера Андреевани давлат адвокати ҳимоя қилади: адвокат ёллаш учун эри Геннадийда бошқа пули қолмаган. Оиланинг танишлари ушбу ишга бош қўшадиган адвокат қидиришаяпти, лекин ҳозирча тополганлари йўқ.

Жамлоқ

Андреева қамалишига сабабчи бўлган пулларни ишлатиб бўлмаган. Эри Геннадийнинг тасдиқлашича, пул жўнатмалари эгаларига қайтиб келган.

Герейхон ўтган йили, 2019 йилнинг мартида Гараниждан чиқишга муваффақ бўлган. У хотинига шундай хат ёзган: "Мен чиқаяпман. Сизларни жуда яхши кўраман, болаларни ўқит, улар билан шуғуллан. Россияда кўришамиз деб умид қиламан". Шундан сўнг у билан алоқа йўқолган.

Ҳозир Марям ИШИД аъзоларининг аёллари ва болалари сақлаб турилган Курдлар қўриқлаб турган Рождаги лагерда ушлаб турилибди.

Жамлоқдаги шароит ҳақида у батафсил ҳикоя қилади: "Улар бизга бир ойда бир қоп беришади: 3 кг ясмиқ, 5 кг гуруч, ўсимлик ёғи - 3 литр, шакар - 5 кг, туз - 1 кг. Ва кир ювиш порошоги, совун, шампун ва ювиш воситаси. Лекин шампун билан ювиш воситаси бир бочкадан қуйилганга ўхшайди".

Марямнинг айтишича, ўзларига берилган маҳсулотларни истеъмол қилишмайди - "уларни еб бўлмайди", сотишга ҳаракат қилишади - арзимаган пул бўлади, аммо нонга етади. У ерда ишлаб пул топишнинг имкони йўқ, шунинг учун лагердаги яшовчиларнинг кўпчилигига уйларидан пул жўнатишади, дейди аёл: "Бунинг учун қаттиқ жазолашади, лекин биз турмадамиз, бизнинг болаларимиз бор... қандай кун кўрайлик?" Телефонлар ҳам тақиқланган, аммо Суриядаги деярли ҳамма жамлоқларда нолегал телефон топиш мумкин. Қўриқчилар баъзан чодирларда тинтув ўтказишади ва тақиқланган буюмларни тортиб олиб қўйишади.

"Ал-Хол лагеридан фарқи - бу ерда свет бор. Чодирларни бетон қуйилган жойга ўрнатишган. Менинг ўзим чодиримизга ёмғир суви тушмаслиги учун соябон қуриб олганман", дейди у.

Кунларнинг бирида Марям Интернетда ИШИД жангарилари қамоқхонасида олинган фотосуратни кўриб қолган. Норинж рангдаги бошқа тутқунлар орасида эрини таниб қолган: "Роса сочлари оқариб кетипти. Ундан менга хат келди, бироқ бошқа лагерга келипти. Хатни олиб келишларини роса кутаяпман. Ҳеч бўлмаганда хат ёзаётганини билардим". Марям ҳалигача эри қайси қамоқхонада сақланаётганини аниқлай олмаган - у Қизил Хоч жамияти кўнгиллилари олиб келишлари керак бўлган мактубни кутмоқда.

"Биз [Сурияга кетишга қарор қилганимиздан] жуда пушаймонмиз, - дейди у. - Ҳар хил одамлар бор, аммо мен бу ердаги - Рождаги лагерда Россияга, уйига қайтишни истамаётган одамларни кўрганим йўқ. Аммо бизни ҳеч ким эшитгиси келмаяпти. Бизни бу ердан олиб чиқиб кетишларини икки йилдан буён кутаяпмиз".

Бир неча йил олдин чиндан ҳам Россия Суриядаги аёл ва болаларни олиб чиқиб кетган эди - бу билан Чеченистон раҳбари Рамзан Қодиров шуғулланган, у ватанига қайтганлар таъқиб этилмаслигиги ваъда берган эди. Чеченистонга қайтганлар уйларига кетишган, Доғистонда эса аёлларни террорчилик ташкилотидаги иштироки учун суд қилишди. Уларга реал қамоқ муддатлари тайинланган, аммо бу муддатни уларнинг кичкина болалари вояга етганларидан кейин ўташларига тўғри келади.

Ҳозир Россия аёллар ва болаларни олиб чиқиб кетмаяпти - нега бундай қарорга келингани сабаби ошкор этилмаяпти. Фақат етим болаларни олиб чиқишга қарор қабул қилинди: шу ойда болалар омбудсмени Анна Кузнецова Суриядаги Ал-Хол жамлоғидан ота-онасини йўқотган бир неча ўнлаб болаларни чиқарди. Болалар яқин қариндошлари тарбиясига берилади. Кузнецованинг ваъда қилишича, бу иш давом эттирилади.