Бу одам 2028 йилда Америка президенти бўлишига шама қилинмоқда — Зеленский билан жанжал қилган вице-президент Венсдан нимани кутиш мумкин?

Бир неча йил олдин амалдаги вице-президент Жей Ди Венс Доналд Трампни "аҳмоқ" ва "разил аблаҳ" деб атаган эди. Ҳозир эса уни АҚШнинг 47-президентига эҳтимолий ворис деб ҳисоблашмоқда.

Оқ уйда Володимир Зеленский билан жанжаллашиб, Европани танқид қилган Жей Ди Венснинг умумий рейтинги яхши бўлмасада, Республикачилар партиясида обрў қозонмоқда.

Венс Трампнинг барча ташаббусларини қўллаб-қувватлайди, шу боис матбуотда уни кўпинча "ҳужумкор кўппак" деб аташади, аммо бу икки шахснинг принципиал фарқлари ҳам бор.

Ҳужумкор кўппак

Шанба куни, Оқ уйдаги тарихий жанжалнинг эртасига, Жей Ди Венс оиласи билан Вермонт штатидаги курортлардан бирига чанғи учгани боришни режалаштирган эди. Вице-президентни йўл четида саф тортган юзлаб намойишчилар кутиб олди.

Намойиш олдиндан режалаштирилган бўлсада, 28 февраль куни Овал кабинетда содир бўлган воқеа намойишчиларни янада рағбатлантирди.

Баъзилар ҳатто Венснинг оиласи фойдаланиши мумкин бўлган кўтаргич ёнида лагерь қурди. "Россияда чанғи уч. Жей Ди Венснинг Вермонтда дўстлари йўқ, лекин Россияда кўп.

Таътилини ўша ерда ўтказсин," дейди бир маҳаллий аҳоли вакили. Бундай қабулдан сўнг Венс дам олиш режаларини ўзгартириб, кетишга мажбур бўлди.

Володимир Зеленский билан баҳсдан сўнг Жей Ди Венс республикачиларга хайрихоҳ Fox News телеканалига берган интервьюсида эҳтиросларни пасайтиришга ва суҳбатни ёпиқ эшиклар ортига ўтказишга ҳаракат қилганини айтди, ваҳоланки, баҳсни айнан ўзи бошлаган эди.

Халқаро дипломатияда шаклланган анъаналарга зид равишда, вице-президент Украина президентини АҚШга нисбатан "ҳурматсизлик"да айблади ва шу тариқа ўзининг "ҳужумкор кўппак" сифатидаги шаънини оқлади, фақат бу сафар журналистларни эмас, Зеленскийни мухолиф сифатида танлади.

Бироқ, Вермонтдаги норозилик намойишига келган америкаликлар фикрича, Венснинг ўзи ҳарбий тажовуздан ҳимояланаётган давлат вакилига ҳурматсизлик қилган.

"Зеленский Европага боради, у ерда кўплаб европалик дўстларимиз уни "Сиз озодлик учун курашчисиз. Сиз абадий курашишингиз керак», деб гиж-гижлайди. Яхши, лекин нима билан жанг қилади?

Кимнинг пулига? Кимнинг ўқ-дориси билан? Кимнинг ҳаёти эвазига?» деди Венс интервьюда. У яна қўшимча қилишича, европаликлар "украиналикларга айиқ хизматини кўрсатмоқда", чунки Европа аҳолиси ҳам бу урушга ҳомийлик қилишга тайёр эмас.

Бу фикр фақат қисман тўғри. Уруш бошланганидан уч йил ўтгач ҳам, французларнинг 66 фоизи Европа Украинага молиявий ва ҳарбий ёрдам кўрсатишда давом этиши керак, деб ҳисоблайди.

Шунга ўхшаш ҳолат, масалан, Испанияда ҳам кузатилмоқда. Германияда эса фуқароларнинг деярли ярми Киевга ёрдам беришни тўхтатиш тарафдори.

Европаликларнинг турлича фикрларига қарамай, Европа Иттифоқи давлатлари раҳбарлари Зеленский атрофида бирлашди. Европа позициясини Дания ташқи ишлар вазири Ларс Лёкке Расмуссен аниқ ифодалади: ечим шошилинч тинчлик шартномасини тузиш эмас, балки Украинага ушбу тинчлик жараёнида кучли позицияни кафолатлашдир.

Бироқ Вашингтон бундай ёндашувни маъқулламайди: Венс ҳамон вазиятни тезроқ ҳал қилишга урғу бермоқда. Оқ уйдаги можародан сўнг Жей Ди Венснинг рейтинги у лавозимга киришганидан бери энг паст даражага тушди.

Ҳурмат юзасидан кафолат

Умуман олганда Киев ва Вашингтоннинг урушни қандай тугатиш кераклиги ҳақидаги қарашлари бир-бирига мос келмайди: Доналд Трамп дарҳол ўт очишни тўхтатмоқчи, Россия келишувни бузмаслигига кафолат сифатида эса Россия шахсан унинг ўзига "ҳурмат" кўрсатишини айтмоқда.

Жей Ди Венс, Трамп жамоаси аъзоси сифатида, президентни қўллаб-қувватлайди, аммо узоқ муддатли истиқболда унинг ўзига жиддийроқ кафолатлар керак бўлиши мумкин.

АҚШда ҳеч ким икки мартадан ортиқ президент бўла олмайди, демак, бу Доналд Трампнинг сўнгги муддати. Тез орада республикачиларнинг янги етакчиси масаласи кўндаланг бўлади. Бу йил Консерватив сиёсий ҳаракатлар конференциясида (Conservative Political Action Conference, CPAC) – консерватор сиёсатчилар ва уларнинг тарафдорлари учун энг йирик тадбирлардан бирида – иштирокчилардан 2028 йилда партияни ким бошқариши кераклиги сўралди.

Йиғилганларнинг 61 фоизи Венсни қўллаб-қувватлади. Жей Ди Венснинг ўзи президентликка номзодини қўйиш нияти ҳақида эълон қилмаган – бунинг учун ҳали эрта, аммо унинг номи республикачиларнинг бўлажак етакчиси ҳақидаги мунозараларда тилга олинмоқда ва ҳозирда у, букмекерлик идоралари маълумотларига кўра, президентликка эҳтимолий номзодлар орасида пешқадамлик қилмоқда.

"2028 йилда нима бўлишини кўрамиз. Ўйлашимча, Америка учун энг яхши вариант мен учун ҳам энг яхши вариант бўлади. Бу эса келгуси уч ярим йил ичида биз жиддий меҳнат қилишимиз кераклигини англатади," деди Венс ундан келажак ҳақида сўрашганда.

АҚШ тарихида вице-президентларнинг ярмидан кўпи мамлакатнинг бош лавозимини эгаллашга уринган, ўн бештаси эса бунга эришган – тўғри, саккиз киши ўзидан олдинги президентнинг вафоти натижасида бу лавозимга келган.

Агар Венсда президентлик ҳақида режалар бўлса, Украинадаги урушни тўхтатишнинг ўзи кифоя қилмайди – бу тинчликни камида 2033 йилгача, агар кетма-кет икки муддатга даъво қилса, 2037 йилгача сақлаб қолиш керак бўлади. Ўн йилдан сўнг, Россия учун Доналд Трампга бўлган "ҳурмат" бирор аҳамиятга эга бўлармикин?

Венс ва Трамп – улар орасида фарқ борми?

Венснинг таржимаи ҳолидаги энг машҳур факт – у Доналд Трампни ёқтирмас эди.

"Худойим, қандай аҳмоқ одама," дерди Венс Трамп ҳақида.

"У менга ярамас одам бўлиб кўринади."

"Мен баъзида Трампни виждонсиз одам деб ўйлайман, баъзида эса америкалик Гитлер деб."

Бу атиги 2016 йил эди. 2022 йилга келиб, Венс бу таърифлар энди унинг эътиқодига мос келмаслигини айтди. Бу пайтга келиб у Трампдан аввалги сўзлари учун узр сўраган ва унинг энг кўзга кўринган тарафдорларидан бирига айланганди.

Жей Ди Венсни миллатчилик ва тизимга қарши риторикани бирлаштирган популист деб аташ мумкин. Агар Доналд Трамп шахсий брендга эътибор қаратган бўлса, Венс ҳозирча ўз мафкурасини тарғиб қилувчи тизимли сиёсатчи ролини ўйнамоқда.

Доналд Трамп дабдабали нутқлар ва импровизацияни яхши кўради, кўпинча маслаҳатчилари фикрига қарамай, инстинктив ҳаракат қилади. Венс ўзини таҳлилий фикрлайдиган зиёли сифатида кўрсатишга уринади.

Трамп савдо урушлари, иммиграция ва ўзининг "Америка ҳаммадан устун" сиёсатига эътибор қаратмоқда. Венс эса ишчи синфи ва анъанавий оилавий қадриятларга урғу беради.

Венснинг сиёсий қиёфаси унинг таржимаи ҳолидаги учта асосга қурилган: биринчиси – унинг Калифорниядаги венчур капиталист сифатидаги ўтмиши, иккинчиси – уни машҳурга айлантирган "Қишлоқ элегияси" хотиралари ва, албатта, учинчиси – трампизм.

Доналд Трамп 2015 йилда сайлов кампаниясини бошлаганидан бери Республикачилар партияси йўналишини белгилаб келган. Унинг президентлик муддати тугагач, партия қайси йўлдан боришни ҳал қилиши керак бўлади.

Шу маънода, Венсда партия ичидаги ўзлик инқирозини енгиш ва силлиқ ўтишни таъминлаш учун барча имкониятлар мавжуд. Бир томондан, у Трамп ғояларини фаол қўллаб-қувватламоқда, бошқа томондан – нафақат Доналд Трамп тарафдорлари, балки мўътадил республикачиларни ҳам ўзига жалб қилмоқда.

"У [Венс] MAGA ("Американи яна буюк қилиш") ғояларини Доналд Трампнинг ўзидан кўра анча аниқ ва пухта баён қила олди," деб ёзади Business Insider нашри.

Анъанага кўра, АҚШда вице-президент лавозимини эгаллаган сиёсатчи ноқулай вазиятда бўлади: бир томондан – доим президент соясида қолади, бошқа томондан – маъмуриятнинг хатолари учун масъулиятни бўлишишга мажбур. Бундай шароитда сайловчилар орасида обрў қозониш қийин (Камала Ҳаррис мисоли бунинг исботидир).

Венс буни ўзгартирмоқчи кўринади. Қисқа вақт ичида у нафақат камералар олдида Володимир Зеленский билан баҳслашди, балки Мюнхен хавфсизлик конференциясидаги чиқиши ҳам Европа етакчилари учун кутилмаган бўлди.

Венсдан Украина ҳақида гапириш кутилган эди, аммо у ўз нутқида Европа давлатларини сўз эркинлиги ва демократия тамойилларидан воз кечишда айблай бошлади.

Унинг айтишича, Европа демократиясига асосий таҳдидлар Россия ёки Хитойдан эмас, балки ичкаридан келмоқда. У Европа Иттифоқини оммавий миграция муаммосига сабабчи бўлгани, Шарқий Европадаги уруш ҳақида эса Ғарбнинг Россия билан қарама-қаршилигини "демократияни ҳимоя қилиш" деб ҳисобламаслик кераклигини таъкидлади.

"Жуда яхши [нутқ], ажойиб," деб мақтади Доналд Трамп. Европа сиёсатчилари бундай баҳога қўшила олмас эди.

Украинага қарши, аммо Исроил учун

Венс Мюнхенда айтган гапларидан қатъи назар, у Хитойни асосий рақобатчи ва энг катта таҳдид деб ҳисоблайди. Венс сенатор сифатида ўтказган қисқа вақт ичида у Хитойнинг АҚШ молия бозорларига киришини чекловчи қонун лойиҳаларини киритди ва тарифларни жорий этишни қўллаб-қувватлади.

"АҚШ арзон Хитой товарлари, арзон чет эл ишчи кучи ва яқин ўн йил ичида ўлимга олиб келадиган Хитой фентанилига тўлиб кетди," деди Венс. Унинг фикрича, Америка ташқи сиёсатда ўз миллий хавфсизлигига эътибор қаратиши керак.

Жей ди Венс кейинги 40 йил ичида АҚШ ташқи сиёсатининг устувор йўналиши Шарқий Осиё бўлиши керак деб ҳисоблайди. "Америка биринчи" ҳаракатининг ҳар қандай тарафдори сингари, Венсга ҳам Хитойдан келаётган таҳдид Россия ва Украина муаммоси ёки Яқин Шарқдаги ҳар қандай можаролардан кўра анча жиддий туюлади.

Венс Оқ уйнинг аввалги маъмуриятини Украинадаги урушдаги роли учун танқид қилди, чунки бу уруш АҚШ эътибори ва маблағларини янада долзарб муаммо – Хитойдан чалғитди, деб ҳисоблайди. Мюнхенда у Европани хавфсизлиги учун кўпроқ масъулиятни ўз зиммасига олмагани учун танқид қилди, чунки шундай қилинганда бу АҚШга Шарқий Осиёга эътибор қаратиш имконини берарди.

Венс ташқи сиёсатининг муҳим устуни Ироқдаги денгиз пиёдалари хизматида орттирган тажрибаси асосида шаклланган. Бу уруш унга мамлакатни янги бемаъни тўқнашувлардан сақлаш ва эскиларини тўхтатиш учун бор кучини сарфлаш кераклигини ўргатди.

Шунинг учун Зеленский билан тортишувидан олдин ҳам Венс Украинадаги урушни молиялаштиришни давом эттиришга оид деярли ҳар қандай таклифларга қарши чиқди ва музокаралар зарурлигини таъкидлади.

Шуни ҳисобга олсак, Венснинг исроилпараст позицияни эгаллаши, Исроилнинг ўзини ҳимоя қилиш ҳуқуқини қўллаб-қувватлаши ва агар тинчлик унинг хавфсизлигига путур етказиши мумкин бўлса, Исроилга тинчлик ўрнатиш учун босим ўтказиш мумкин эмас, деб ҳисоблаши мантиқсиз туюлади.

Бироқ, бу қарама-қаршилик эмас, балки танлаб аралашувнинг бир кўринишидир: Венс фақат АҚШ учун кераксиз деб ҳисоблаган урушлардан воз кечишни хоҳлайди (Ироқ билан бўлгани каби ва ҳозир Украина билан ҳам шундай), лекин унинг назарида АҚШ манфаатларига хизмат қиладиган жойларда қўллаб-қувватлашни давом эттирмоқчи.

Исроилга келсак, Венс учун бу масаладаги муҳим омил Эрон ва у қўллаб-қувватлаётган ҲАМАС ва "Ҳизбуллоҳ"дир: агар АҚШ Исроилни қўллаб-қувватламаса, бу Эронни кучайтиради ва бу ерда вице-президент аниқ Америка манфаатларини кўради, Россия-Украина уруши ҳақида эса бундай деб бўлмайди.

Ҳаёт тарафдори ва гиёҳванд моддаларга қарши курашчи

Венснинг ички сиёсат ҳақидаги қарашларини унинг хотираларини ўқиш ёки ҳеч бўлмаганда қисқача таржимайи ҳоли билан танишиш орқали осон тахмин қилиш мумкин.

Венснинг отаси у чақалоқлигида оилани тарк этган, онаси эса гиёҳвандликдан азият чеккан. Уни бувиси ва бобоси тарбиялаган. У Американинг энг қашшоқ ҳудудларидан бирида ўсганлиги ва ҳаётини батафсил тасвирлайди ҳамда маҳаллий аҳолини, шу жумладан, баъзи яқинларини танқид қилади, уларни давлат нафақасига таяниб, ўз муаммоларини мустақил ҳал қила олмайдиган исрофгарлар деб атайди.

Хотираларида у анъанавий оилавий тузилмалар емирилиши, шахсий масъулият ҳиссининг пасайиши ҳақида ёзади. Венс кейинчалик оилавий қадриятларни мустаҳкамлаш ва туғилишни оширишга қаратилган чора-тадбирларни таклиф қилди.

Шундай қилиб, Венс "ҳаёт тарафдори," яъни абортга қарши чиқди ва ҳомиладорликнинг 15 ҳафтасидан кейин аборт қилишни тақиқловчи федерал қонунни ёқлади. Шу билан бирга, Венс болалар учун солиқ имтиёзи миқдорини икки минг доллардан беш минг долларга ошириш тарафдори эди.

Аммо демократлар шунга ўхшаш қонун лойиҳаси билан чиққанида, бу масала бўйича Сенатда овоз бермади. У буни демократлар "оилага қарши" партия эмасликларини сайловчиларга кўрсатиш учун лойиҳа ишлаб чиққани билан изоҳлади.

Ўтган йил ёзида у демократлардан бўлган юқори лавозимли аёл сиёсатчилар ҳақида "бефарзанд ва бахтсиз ҳаёт кечирувчи бир тўда мушукбозлар" деган сўзлари учун кечирим сўрашига тўғри келди.

Венс Йэл университети ҳуқуқ мактабидаги собиқ курсдоши, ҳиндистонлик америкалик Уша Венсга уйланган ва уларнинг учта фарзанди бор.

Венс курашмоқчи бўлган яна бир кураш соҳаси онаси мубтало бўлган опиоидлардир. 2016 йилда у ҳатто Оҳаё штатидаги гиёҳвандлик муаммосини ҳал қилишга ёрдам бериши керак бўлган нотижорат ташкилотини тузди. Аммо ташкилот самарасизлиги учун танқид қилинди ва жамғарма 2021 йилда ёпилди.

Кутилганидек, Венс бир жинсли никоҳларни қўллаб-қувватламайди, бироқ аллақачон тузилган бир жинсли иттифоқларни бекор қилишга чақирмаслигини, аммо уларни давлат даражасида кейинги тан олинишига қарши эканлигини таъкидлайди. ЛГБТ+ ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи ташкилотлар, жумладан Human Rights Campaign, уни ЛГБТ ҳамжамиятига қарши шахс сифатида тавсифлаган.

Венснинг бу масалалар бўйича нуқтаи назари консерватив қарашларни ушлаб турган республикачи сайловчиларнинг катта қисми фикрларини акс эттиради.

Яқинда Доналд Трамп Жей Ди Венсни 2028 йилги сайловларда ўзининг "вориси" сифатида кўрмаслигини айтди.

"Аммо у жуда иқтидорли, – дея қўшимча қилди президент. – Ҳозирча у яхши ишлаяпти деб ўйлайман. Бироқ [ворис ҳақида гапиришга] ҳали жуда эрта. Биз эндигина бошладик."