Арктика учун кураш: Бу йирик давлатлар ўртасидаги зиддиятга айланиб кетиши мумкинми? - Видео

Магнус Меланд 2023 йил охирида Норвегиянинг шимолий чеккасидаги шаҳарча мэри бўлиши биланоқ, Хитойдан учта делегация унинг эшигини тақиллатди.

"Улар қутб суперқудратига айланишни исташаётганди," дея тушунтирди у менга.

Арктика ҳақида ўйлаганингизда, Хитой дарҳол хаёлингизга келмайди, аммо у Арктикада катта ўйинчи бўлишга қатъий қарор қилган. Мамлакат кўчмас мулк сотиб олишга, инфратузилма лойиҳаларида иштирок этишга ва минтақада доимий ҳозирлигини таъминлашга интилмоқда.

Гарчи унинг энг шимолий минтақавий пойтахти Харбин Италиянинг Венеция шаҳри билан деярли бир хил кенгликда жойлашган бўлса-да, Хитой аллақачон ўзини "Арктикага яқин давлат" деб таърифламоқда.

Бироқ Арктика дунёдаги энг қизғин рақобат майдонларидан бирига айланмоқда. Пекин Россия, Европа, Ҳиндистон ва АҚШнинг кучли рақобатига дуч келмоқда.

Арктика учун пойга бошланди.

Иқлимшунослар Арктика бошқа жойларга нисбатан тўрт баробар тезроқ исиётганини таъкидлашмоқда. Бу экотизимлар, ёввойи табиат ва маҳаллий аҳолига таъсир кўрсатмоқда. Арктика ер шарининг 4 фоизини қамраб олган улкан ҳудуддир.

Аммо глобал кучлар Арктикада экологик ўзгаришлар ортида янги имкониятлар дунёси очилаётганини кўрмоқда.

Арктикадаги музларнинг эриши минтақанинг улкан табиий бойликларига – муҳим минераллар, нефт ва газга киришни осонлаштирмоқда. Фойдаланилмаган табиий газнинг тахминан 30 фоизи Арктикада жойлашгани айтилади.

Бу янги денгиз савдо йўлларини очмоқда, Осиё ва Европа ўртасидаги саёҳат вақтини кескин қисқартирмоқда. Экспорт бизнесида вақт – бу пул. Хитой Арктикада юк ташиш учун "Қутб ипак йўли" режасини ишлаб чиқмоқда.

Мен борганимда, Киркенес порти ғоят овлоқ кўринарди.

Шимолий қутб доираси ичида, Норвегиянинг энг шимолий нуқтасида жойлашган бу собиқ кончилик шаҳри, уни ўраб турган қор билан қопланган тоғлар ва фьордлар манзарасидан кескин фарқ қилади.

Ёпиқ дўконлар ва ташландиқ омборхоналар, синиқ ойналар кўзга ташланади. Шаҳар унутилган ва ортда қолгандек гўё.

Қутб музлари эриши қанчалик тез давом этишига қараб, бу жой Осиёдан келаётган кўплаб контейнер кемаларини қабул қиладиган Европадаги биринчи портга айланишни истайди.

Шаҳар порти директори Терже Йоргенсен бутунлай янги халқаро порт қуришни режалаштирмоқда. У Европа шимолидаги Сингапурга айланиш ҳақида гапирганда, кўзлари чақнаб кетади.

"Биз Киркенесда учта қитъа: Шимолий Америка, Европа ва Осиё туташадиган транзит портини қуришга ҳаракат қиляпмиз. Биз юкларни қирғоққа тушириб, кейинги экспорт учун бошқа кемаларга қайта юклаймиз. Ҳеч кимга ер сотишга ҳожат йўқ. На Британия компаниясига, на Хитой компаниясига."

У Норвегиядаги янги қонунлар "Норвегия хавфсизлик манфаатларига" зарар етказиши мумкин бўлса, мулк ёки бизнесни сотишни тақиқлашини айтади. Унинг қўшимча қилишича, улар ҳукуматдан бу қандай муҳим инфратузилмани қамраб олиши мумкинлиги ҳақида аниқ кўрсатмаларни кутмоқда.

Мэр Меланд, шубҳасиз, Хитойнинг ниятларидан хавотирда. "Биз Хитой билан муносабат ўрнатишни хоҳлаймиз, лекин Хитойга қарам бўлишни истамаймиз," дейди у менга.

"Европа ўзига «Сен тоталитар ва авторитар режимларга қанчалик қарам бўлишни хоҳлайсан?» деб савол бериши керак."

Хитойнинг "Арктикага кириб бориш учун сотиб олиш" ёндашуви Европа Арктикасида тобора рад этилмоқда. Яқинда Пекиннинг Норвегия ва Швециядаги денгиз портлари ҳамда Гренландиядаги аэропортни сотиб олишга уринишлари муваффақиятсиз якунланди.

Бу ҳолат қутбга чанқоқ Хитойни – дунёдаги энг йирик пайдо бўлаётган суперқудратни – Арктикадаги энг йирик ўйинчи Россия қучоғига итармоқда.

Россия Арктика қирғоқларининг ярмини назорат қилади ва Хитой инвестицияларини фаол жалб қилмоқда.

Икки мамлакат Арктикада ҳарбий жиҳатдан ҳам ҳамкорлик қилмоқда. Хитой қирғоқ қўриқчилари биринчи марта ўтган йил октябр ойида Россия кучлари билан қўшма патрулда Арктикага кирди. Икки давлат бир ой олдин бу ерда қўшма ҳарбий машғулотлар ўтказган эди. Июл ойида иккала мамлакатнинг узоқ масофали бомбардимончи самолётлари АҚШнинг Аляскаси яқинидаги Шимолий Муз океанида провокацион патруллик ҳам қилди.

Гўё Пекин ва Москва Арктикада машғулотларини кучайтирган НАТОга қараб: "Биз ҳам буни қила оламиз," деяётгандек.

Арктика билан чегарадош барча давлатлар, Россиядан ташқари, НАТО аъзоларидир. Финляндия ва Швеция Украинага кенг кўламли босқиндан сўнг ташкилотга қўшилди.

Мустақил Фритьоф Нансен институти катта илмий ходими Андреас Остҳаген Арктикани Россия-Хитой ҳамкорлиги учун "осон имконият" деб таърифлайди.

"Россияга Арктикани ривожлантириш – суюлтирилган табиий газ заҳиралари, нефт конлари ёки шимолий денгиз йўналишини юк ташиш йўлаги сифатида ўзлаштириш учун инвестициялар ва тижорат субъектлари керак".

Хитой айни муддао. Икки мамлакат сиёсий, иқтисодий, ҳатто ҳарбий ҳамкорликни кенгайтириш йўлларини изламоқда.

Бироқ Хитой Россия билан ҳаддан ташқари яқинлашишдан ўзини тиймоқда. У Ғарб санкцияларидан қочишни ва Ғарб давлатлари билан Арктика ичида ҳам, ташқарисида ҳам савдо-сотиқни давом эттиришни истайди.

Россиянинг ҳам ўз хавотирлари бор.

"Россия-Хитой муносабатларини катта баҳоламанг," дейди жаноб Остҳаген. "Россия ҳам Хитойни ўз Арктикасига чуқур киритишдан эҳтиёт бўлмоқда."

Москва у ердаги табиий бойликларига қаттиқ таянади. Хабарларга кўра, у бошқа Арктика инвесторларига, жумладан, АҚШга ҳам мурожаат қилмоқда.

Россия, шунингдек, стратегик қуролларини сақлаш учун Арктикадан фойдаланади – асосан, ядровий салоҳиятга эга бўлган ва афсонавий Шимолий флоти жойлашган Кола ярим оролида.

Норвегияда Киркенес аҳолиси қўшниси «рус айиғи» соясида яшайди. Бу ҳол доимо шундай бўлган. Россия чегарасигача атиги 10 дақиқалик масофада. Кола ярим ороли эса хавотирли даражада яқин туюлади.

Совуқ уруш даврида шаҳар жосуслар уяси – Ғарб ва Совет Иттифоқи ўртасидаги фронт чизиғи сифатида танилган эди.

Норвегия Россия Арктикадан янги аскарларни жангга тайёрлаш ва Украинага ҳужум қилиш учун бомбаловчи самолётларни учиришда фойдаланаётганига ишонади.

Россия билан бевосита урушда бўлмаса-да, Норвегия, айниқса унинг шимолий ҳудудлари тахминан 200 километрлик қуруқлик чегараси бўйлаб ҳужум остида эканини ҳис қилади.

"Биз буни маҳаллий даражада кўраяпмиз," дейди полковник Йорн Квиллер мен билан Норвегия ва Россияни ажратиб турадиган Пасвик дарёсининг тиниқ сувлари бўйида суҳбатлашар экан. Олдимизда Норвегиянинг сап-сариқ ва Россиянинг қизил-яшил чегара устунлари кўриниб турибди.

Украинага кенг кўламли босқин бошланганидан бери GPS ишламай қолиши кўпайган, бу ҳатто тижорат учувчиларининг навигация тизимларини ўзгартиришига сабаб бўлди. Полковник Квиллер менга айтишича, чегара яқинида жосуслик ҳолатлари – "сигнал разведкасидан тортиб, Норвегияга юборилаётган агентларгача" кескин кўпайган.

Норвегия ва унинг НАТОдаги иттифоқчилари Россиянинг Арктикадаги жосуслик сув ости кемалари ва бошқа кемаларини ҳам кузатади.

Совуқ уруш давридаги қўшма ҳарбий қўмондонликка кириш учун юқори даражадаги хавфсизлик рухсатномасини олгач, Норвегиянинг бу таҳдидни қандай кузатиб бораётганини кўриш имконига эга бўлдим. Бу қўмондонлик қутб доирасидаги Бодо шаҳридаги кварц тоғи ичида жойлашган.

Биз Норвегиянинг Арктика сувлари ва унинг атрофидаги шубҳали кўринган кемаларни кузатиш учун қуруқлик, ҳаво ва денгиздан реал вақт режимида разведка маълумотларини тўплайдиган туннеллар ва кузатув хоналари лабиринтини топдик. Барча маълумотлар НАТО билан дарҳол алмашилади.

Энг муҳими, Европага кирмоқчи бўлган ҳар қандай рус кемаси аввал Норвегия сувларидан ўтиши шарт.

Тоғдаги штаб агентлари Кремлнинг Ғарбга қарши гибрид урушининг бир қисми сифатида расмийлар "муҳим сув ости инфратузилмаси" деб атаган объектлар атрофида жосуслик ва бузғунчилик аломатларини кузатмоқда.

Бу мақсадлар қитъаларни боғлайдиган ва кунига триллионлаб долларлик молиявий операцияларга имкон берадиган сув ости алоқа кабеллари, шунингдек, нефт ва газ қувурларини ўз ичига олади.

Норвегия, айниқса, Россия экспортига қарши санкциялар жорий этилганидан бери, Европага, шу жумладан Буюк Британияга табиий газнинг асосий етказиб берувчиси ҳисобланади.

Москва Арктикадаги ҳарбий салоҳиятини замонавийлаштирмоқда. У жосус ва ядро сув ости кемаларининг кучли флотига эга. Агар улар сезилмай ўтса, бутун Европа пойтахтларини ракеталар билан нишонга олиши ва АҚШга ҳам таҳдид солиши мумкин.

АҚШ Президенти Доналд Трамп Европага ўз мудофааси учун кўпроқ ҳаракат қилиши кераклигини айтган бўлса-да, Арктика доирасида "манфаатларнинг катта кесишуви" мавжуд, дейди Норвегия қўшма штаби раҳбари вице-адмирал Руне Андерсен.

"Бу шунингдек АҚШ мудофааси масаласидир... Россиянинг ядро қуролларини тўплаши, у жойлаштираётган жойлар нафақат Европага, балки АҚШга ҳам қаратилган," дейди у.

Вице-адмирал Андерсеннинг фикрича, ҳеч бир томон Арктикада очиқ тўқнашувга интилмаяпти, аммо бошқа жойларда, масалан, Украина туфайли глобал кескинлик кучайиб бораётган бир пайтда, Арктикада ҳам вазият кескинлашиши мумкин.

Вице-адмиралнинг жамоаси ҳар чоршанба куни тушдан кейин алоқа каналларини очиқ сақлаш учун Россия Шимолий флотига мунтазам қўнғироқ қилишни режалаштиради. Эҳтиёт шарт, деб ўйлашади улар.

Агар сиз Киркенесдан чиқиб, Шимолий қутб томон йўл олсангиз, тахминан ярим йўлда Свалбарднинг гўзал Норвегия архипелагига дуч келасиз. Бу ерда муз майдонлари, музликлар ва одамлардан кўра кўпроқ оқ айиқлар бор.

Свалбард Арктика ресурслари учун глобал кучлар ўртасидаги кураш марказида турибди. Норвегияга қарашли бўлса-да, архипелаг уни имзолаган барча мамлакатлардан келган одамларга у ерда визасиз ишлашга рухсат берувчи шартнома асосида бошқарилади. Уларнинг аксарияти конларда, туризм ва илмий тадқиқотларда банд.

Муносабатлар уйғундек кўриниши мумкин, аммо Украинага кенг кўламли босқин бошланганидан бери бу ердаги баъзи жамоаларда миллатчилик кайфияти сезиларли даражада кучайган.

Бунга Иккинчи Жаҳон уруши тугаганини нишонлаш учун рус аҳоли пункти томонидан ўтказилган ҳарбий парадлар, Россия инфратузилмаси устида совет байроғининг ҳилпираши ва хитойликлар Свалбарддаги тадқиқот станциясидан ҳарбий жосуслик учун ҳам фойдаланаётгани ҳақидаги шубҳалар ортиб бормоқда.

Бу ҳақиқатми ёки йўқлигидан қатъи назар, маҳаллий мэр Терье Ауневикнинг таъкидлашича, турли мамлакатлардаги тадқиқот марказларида разведка маълумотлари йиғилмаяпти деб ўйлаш соддалик бўларди.

"Албатта, бундай ҳолат бор... Менимча, дунёни Арктикани бой бериб қўйишдан қўрқиш қамраб олган."

Свалбардга келган куним Норвегиянинг миллий байрами эди. Кўчаларда норвег миллий кийимидаги оналар, оталар ва маҳаллий мактаб ўқувчилари тантанали юришда қатнашдилар.

Лонгьебьен дунёдаги энг шимолий шаҳар ҳисобланади. Марказий кўча этагидаги Арктика сувлари, атрофдаги қор ва муз билан қопланган текис чўққили тоғлар ёрқин қуёш нурида ялтирайди.

Қаерга қарамай, дўкон витриналарида, болалар аравачаларида ва аёллар сочлари узра ҳилпираётган кўк, оқ ва қизил рангли Норвегия байроқлари безаб турибди. Эҳтимол, мен янглишаётгандирман, лекин ўша кунги қувноқлик орасида яна бир сўзсиз туйғу бор эди: "Свалбард бизники!"

Арктикада миллий рақобат кайфияти кучайиши оқибатсиз қолмаяпти.

Минтақадаги маҳаллий жамоалар – уларнинг ярмидан кўпи Россия Арктикасида яшайди – кўпинча ҳокимият вакиллари томонидан бу ҳудудни узоқ вақтдан бери ўз ватани деб билган халқлар ҳуқуқлари тан олинмаётганини ҳис қилишади.

Инугуит тубжой аҳолиси вакили бўлган гренландиялик ёшлар фаоли Миюки Даорананинг айтишича, Доналд Трамп ўзининг биринчи президентлиги даврида мамлакатни сотиб олмоқчи бўлганини айтганида, улар буни ҳазил деб қабул қилишган. Аммо бу сафар вазият жиддийроқ, дейди у.

"Ҳозирги глобал сиёсий вазият, кучлар ўйини ва ресурслар учун рақобат туфайли бу анча жиддий масалага айланди."

У ва маҳаллий жамоалардаги бошқалар Европа давлатларини "маҳаллий ерларни ўзлаштириш ва босиб олиш" учун "иқлим инқирози"дан баҳона сифатида фойдаланишда айблашмоқда.

"Бу биз яшил мустамлакачилик ёки ривожланиш тажовузи деб атайдиган ҳолат. Улар ҳақиқатан ҳам ерлардан тобора кўпроқ фойда олишни хоҳлашмоқда," дейди у.

"Арктика биз учун шунчаки мавзу эмас. Бу шунчаки қизиқиш ёки тадқиқот ҳам эмас. Бу бизнинг ҳаётимиз, ҳақиқий курашларимиз, ҳис-туйғуларимиз ва жуда адолатсиз муносабатлардир.

Ҳукумат ва сиёсатчилар халқ учун ишлашлари керак. Аммо мен буни кўрмаяпман. Бу асосан қуруқ дипломатик сўзлар, холос."

Яқинда Арктикага чегарадош саккизта давлат – Канада, Россия, АҚШ, Финляндия, Швеция, Норвегия, Дания ва Исландия, шунингдек, олтита маҳаллий Арктика жамоалари ва бошқа кузатувчи давлатлар, жумладан, Хитой ва Буюк Британия вакиллари дунёнинг бу ажойиб қисмини ҳимоя қилиш ва бошқариш учун биргаликда ишлаш мақсадида сиёсий келишмовчиликларни четга суриб қўйган Арктика истиснолари ҳақидаги гапиришди.

Аммо ҳозир йирик давлатлар сиёсати даври. Мамлакатлар тобора кўпроқ ўз манфаатлари йўлида ҳаракат қилаяптилар.

Ҳозирда Арктикада рақобатчи давлатлар кўп бўлгани сабабли, вазиятни нотўғри талқин қилиш ёки нотўғри баҳолаш хавфи ҳам юқори.