O‘zbekiston va dunyo: Ipak yo‘lining sayyohlar ko‘zidan pana unumdor vodiysi

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda turizm sohasida ulkan o‘zgarishlar yuz bermoqda – bu rivojlanish mamlakatning deyarli barcha burchaklariga ta’sir ko‘rsatayapti. Ammo uning haqiqiy yuragi – go‘zal, so‘lim va ko‘zdan panadagi Farg‘ona vodiysida joylashgan.

Toshkentda tong otmoqda, Sovet zamonida yasalgan katta poezd nola qilgandek stantsiyaga kirib kelib, bir seskanib to‘xtaydi. O‘zbekiston bo‘ylab ko‘p poezdlarda yurganman, ammo Farg‘ona vodiysi darvozasi bo‘lmish Marg‘ilonga yo‘l olgan bu poezdda xorijlik sayyohlar deyarli yo‘q edi.

Men uch kishilik oila yonida o‘tirdim. Oilaning katta ayoli – Gulnora opa betakror geometrik naqshli shoyi ro‘mol o‘rab olgan. Men ro‘moliga ishora qilib "Ajoyib!" dedim. U kulib, bu ro‘molni vodiydan olganini aytdi.

Kecha Toshkentning ko‘k gumbazli, tarixiy bozori bo‘lmish Chorsuda, kichik, ammo juda mazali qulupnaylarni ko‘rib qolgandim. Google Translate orqali sotuvchidan "bular qaerda o‘sgan" deb so‘raganimda, u darhol "Farg‘onada" deb javob berdi.

Poezdda qulupnayimning qolganini hamrohlar bilan baham ko‘rdim. Gulnora opa ham jilmayib, o‘z qutichasini ochdi – ichida yangi va quruq mevalar: tut, o‘rik, olma, apelsin, qulupnay. Hammasi vodiydan. U lagancha chiqarib, biz uchun kichik dasturxon tuzadi.

Tyan-Shan va Oloy tog‘lari orasida joylashgan Farg‘ona vodiysi – O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston hududlarini qamrab oladi. Bu – Markaziy Osiyoning eng hosildor va sermeva maskanlaridan biri. Asrlar davomida bu vodiy nafaqat ekin, balki madaniyat uchun ham maskan bo‘lib kelgan. Ipakchilik, kulolchilik va bog‘bonlik – bu yerdagi an’analarning asosiy ustunlari.

Farg‘ona qadimgi Ipak yo‘lida joylashgan bo‘lib, asrlar davomida Xitoy, Eron va G‘arbiy dunyo orasida savdo va san’at almashinadigan markaz bo‘lgan.

Bugungi kunda O‘zbekiston Ipak yo‘lidagi merosini qayta jonlantirmoqda – Samarqand, Buxoro va Xiva kabi shaharlar shitob rivojlanmoqda.

Yangi viza yengilliklari, aviaqatnovlar va xalqaro tadbirlar sayyohlarni jalb qilmoqda.

Ammo ba’zilar bundan xavotirda – yangi kurortlar va sun’iy "madaniyat bog‘lari" mamlakatni haqiqiy an’analar diyoridan shou sahnasiga aylantirishidan xavotirlar bor.

Farg‘ona vodiysida esa bu shovqindan yiroqda, haqiqiy madaniyat rivojlanmoqda.

Bu hududga sayyohlar kamroq keladi, ammo u hunarmandlikning haqiqiy markazi bo‘lib qolayapti.

Marg‘ilonda to‘qilgan ikat matolar – do‘ppi, ro‘mol va zamonaviy kiyimlarda butun mamlakat bo‘ylab qo‘llanadi. Rishtonning kulol idishlari esa deyarli har bir o‘zbek xonadonida uchraydi. Vodiy mevalari esa – quruq o‘rik, mayiz, anor, olcha choy va palov kabi milliy taomlar bilan yonma-yon tortiladi.

Poezddan tushishda, Gulnora opaga o‘zbekchasiga qo‘limni ko‘ksimga qo‘yib minnatdorlik bildirdim. Mehmonxonam – "Ikathouse" an’anaviy yog‘och divanlar va jilvador ikat matolar bilan bezatilgan. Ma’lum bo‘lishicha, bu uy mashhur beshinchi avlod to‘quvchi Rasuljon Mirzaahmedovga tegishli ekan. U mashhur moda dizayneri Oskar de la Renta bilan hamkorlikda Farg‘onaning "adras", "atlas" va "baxmal" matolaridan iborat kollektsiya yaratgan.

Marg‘ilon Markaziy Osiyodagi eng murakkab to‘qimachilik an’analaridan biri bo‘lgan o‘zbek ikati beshigi hisoblanadi. Mahalliy tilda "abrbandi" deb atalgan bu ipak to‘qimachilik san’atiga ming yildan oshgan – u XI asrdayoq Ipak yo‘li bo‘ylab rivojlangan edi. Ikat texnikasi O‘zbekistonga VII asrdagi arablar yurishi davrida kirib kelgan bo‘lsa-da, rivoyatlarga ko‘ra, o‘zbeklarning ipakka bo‘lgan muhabbati ancha avval – IV asrda boshlangan. Afsonaga ko‘ra, xitoylik bir shahzoda Farg‘ona vodiysiga qochib kelar ekan, sochida ipak qurti tuxumlarini yashirib olib kelgan va shu bilan ipakchilik boshlangan. Bugungi kunda O‘zbekistonning ko‘plab hududlarida to‘qimachilik mexanizatsiyalashgan bo‘lsa, Marg‘ilonda bu mehnattalab hunarmandchilik hali ham qo‘l mehnatiga asoslanadi.

Shahardagi eng qadimgi fabrikalardan biri – «Yodgorlik»da qurtlar tut barglarini yeb, ipak pillalariga aylanadi. "Biz faqat qurtlar tashlab ketgan pillalarni ishlatamiz," deydi direktor Luiza Kamolova. "Qurtni o‘ldirsak, ipakning kelajagini ham o‘ldiramiz."

Pillalar yuviladi, cho‘ziladi, ipakga aylanadi va tabiiy bo‘yoqlar bilan ranglanadi: piyoz poyasi – sariq, rovoch ildizi – qizil, indigo – ko‘k, anor po‘stlogi – qahvarang bo‘ladi. Hunarmandlar butun kun qozonlar yonida mehnat qilib, har bir rishtaga hayot bag‘ishlaydi. Natijada nozik to‘qilgan matolar hosil bo‘ladi – bu matolardan an’anaviy va zamonaviy uslubda liboslar tikiladi va mamlakat bo‘ylab kiyiladi.

«O‘zbek ikati deyilsa, Farg‘ona vodiysi ko‘z oldimizga keladi», deydi Toshkentdagi Teplo do‘koni asoschisi Charos Kamolova. «An’anaviy mato bilan ishlaydigan har bir dizayner vodiyda ishlab chiqarilgan matolardan foydalanadi».

«Yodgorlik» ustaxonasida moviy tusdagi ipak ro‘mol hovlida quritilyapti. «Bu naqshlar Rishton keramikasi ranglaridan ilhom olib yaratilgan, – deydi hunarmand. – U yerda bo‘lganmisiz?»

Ikki kundan so‘ng Rishton shahriga kirib kelganimda, xalqa yo‘l o‘rtasiga qo‘yilgan ulkan kulol idishga ko‘zim tushdi. Mahalliy aholi aytishicha, bu haykal butun O‘zbekiston bo‘ylab choy qaynatishda ishlatiladigan to‘rt tutqichli an’anaviy idish – bodiya, chuqur bodiyadan ilhomlangan. Yaqinda joylashgan "Koron" keramika do‘konida rang-barang idishlar: kosalar, plitkalar, kuvachalar va turli o‘lchamdagi sirlangan anorlar saf tortgan.

«Anor – O‘zbekistonda muqaddas meva, – deydi Koron asoschisi Ravshan Tojiddinov. – U to‘ylarda hosildorlik ramzi sifatida beriladi, keramikaga omad keltirsin deb chiziladi, uni yeganda hayotning ham shirin, ham achchiq totini tuyasiz».

Rustam Usmonovning ustaxonasi – bir paytda ham studiya, ham maktab – O‘zbekistonning eng e’tiborli kulollaridan biriga tegishli. Men u yerda shogirdlar yarim tayyor idishlar uyumi yonida naqsh chizayotganini kuzataman.

"Rishton loyi tabiiy qizg‘ish-sariq tusli bo‘ladi, – tushuntiradi Usmonov. – Shaharning o‘zi ham aynan shu loyda qurilgan, deyish mumkin".

Bu loy avval 10 kun davomida quritiladi, so‘ng oq loy bilan sirlanadi va 920°C darajada pishiriladi. Keyin esa noyob o‘simlik naqshlari qo‘l bilan chiziladi. Ikkinchi marta 960–1000°Cda pishirilgandan so‘ng, ishlab chiqarilayotgan idishga shishasimon sir yuza beriladi va o‘zbek keramikasiga xos to‘q ko‘k rang namoyon bo‘ladi.

"Har bir Rishton idishining o‘z hikoyasi bor, – deydi Usmonovning shogirdlaridan biri. – Qush – erkinlik, mevalar – farovonlik, qozon esa suv, sut va sharob – hayotning o‘zi. Bu naqshlar shunchaki bezak emas, ular o‘zbek xonadonlariga baraka kiritadi".

Men ustaxona hovlisida daraxtda osilib turgan po‘stlog‘i pishmagan anorni suratga oldim, Usmonov meni turshak, yong‘oq va olma bilan mehmon qildi va men ko‘p eshitgan so‘zlarni yana takrorlaydi: "Farg‘ona shahri – mamlakatning eng shirin mevalari yetiladigan joy".

Marshrutkadan tushib, Farg‘ona shahriga kirganimda, mevali daraxtlar manzaralari har qadamda ko‘zga tashlanadi: devorlarga o‘ralib o‘sgan uzum navdalari, egilib pishgan olcha daraxtlari, kichik o‘rik daraxtlari esa hovlilarda yashnab turibdi. Burchaklarda mahalliy aholi qulupnaylarni umumiy havzalarda yuvadi, bolalar yo‘laklarda sochilgan olxo‘rilarni teradi, keksalar esa mavasini yig‘ish uchun tut daraxtlarini silkitadi.

Dehqon bozori esa haqiqiy ko‘rgazmaga o‘xshaydi: quyoshda qizargan shaftolilar, piramidalar kabi terilgan olmalar, to‘q rangli uzumlar va hidi anqigan qulupnay savatlari.

"Bu yerda ko‘rayotganingiz – hammasi bugun ertalab terilgan, – deydi sotuvchi. – Avvalo oilamiz uchun yetishtiramiz, so‘ng bozor, qolganini eksportga jo‘natamiz".

Vodiyning boy tuprog‘i va uzoq quyoshli kunlari Farg‘ona mevalariga shunday tabiiy shirinlik va ifor beradiki, ularni boshqa hech qaerda aynan shunday qayta yaratib bo‘lmaydi. Bu xususiyatlar tufayli O‘zbekiston Markaziy Osiyoning eng yirik meva yetishtiruvchi mamlakatiga aylangan.

Vodiyni tark etish arafasida men ko‘rgan va his etgan hamma narsa bir lahzada mujassam bo‘ldi. Marg‘ilon temir yo‘l bekati yaqinidagi yo‘l chetida, yuzida nur, boshida yorqin ipak o‘moli bo‘lgan bir momo girdi oltinrang sirlangan idish ichida yangi terilgan tut sotardi.

O‘sha lahzada men uchun aniq bo‘ldi: o‘zbek ipak matosi, keramika va meva – bu yerda hayotning tabiiy bir qismidek uyg‘unlashgan.

Farg‘ona vodiysida ipak mato – Samarqanddagi suratga tushish uchun kiyiladigan mashinada tikilgan libos emas; keramika – uyga olib ketiladigan suvenirgina emas; mevalar esa Buxorodagi yangi karvonsaroy uslubidagi mehmonxonada kutib olish uchungina tayyorlangan shirinlik emas.

Sayyohlarga mo‘ljallab yaratilgan sun’iy manzaralar va yuzaki taassurotlar dunyosida Farg‘ona – haqiqiylik va ma’no izlagan inson uchun bop joy. Aynan shuning uchun u borib ko‘rishga arziydi.