Фаластинлик маҳбусларнинг тарқаб кетган видеоси, Уйғурлар масаласида Хитойнинг қўли қанчалик узун? Теҳрон икки ҳафтада сувсиз қоладими?

Ҳуқуқшуносдан ҳуқуқбузарлик

Исроил армиясининг собиқ Ҳарбий Прокурори, генерал-майор Йифат Томер-Ерушалми, фаластинлик маҳбусга нисбатан зўравонлик акс этган видеонинг сиздирилиши билан боғлиқ сиёсий можаро фонида ҳибсга олинди. Томер-Ерушалми илгари Исроил Мудофаа Кучларининг Ҳарбий Прокурори лавозимида ишлаган ва истеъфога чиқишдан олдин медиага тарқатилган материал учун тўлиқ жавобгарликни ўз зиммасига олганини билдирган эди.

У видеони тарқатишга рухсат берганини тан олиб, бу қарорни зўравонлик ҳақидаги даъволар сохта деган тарғиботга қарши жавоб сифатида қабул қилганини тушунтирган. 2024 йил август ойида эфирга узатилган видеода Сде Тейман ҳарбий базасида захирадаги аскарлар фаластинлик маҳбусни тўсиқлар билан ўраб, сўнг уни калтаклагани ва ўткир буюм билан жароҳатлагани акс этган.

Ушбу ҳодисадан сўнг беш нафар захирадаги аскарга "оғир зўравонлик" ва "жиддий тан жароҳати етказиш" айбловлари қўйилди. Улар бу айбловларни рад этган. Видеодаги маҳбус эса 2024 йил октабр ойида ҲАМАС билан маҳбуслар алмашинуви доирасида Ғазога қайтарилган.

Томер-Ерушалми истеъфога чиққанидан сўнг, мудофаа вазири Исроил Катс ва бош вазир Бинямин Нетаняху унинг ҳаракатларини кескин танқид қилди. Нетаняху бу воқеани "Исроил тарихидаги энг оғир ПР ҳужуми" деб атади.

Бу можаро Исроил жамиятида кескин бўлинишга сабаб бўлди: ўнг қанот вакиллари видеонинг сиздирилишини туҳмат деб ҳисоблашса, чап қанот вакиллари уни маҳбусларга нисбатан зўравонлик ҳолатларини тасдиқловчи далил сифатида кўрмоқда.

Хитой учун ҳассос тадқиқот

Хитой Буюк Британиядаги бир университетга босим ўтказиб, профессор Лаура Мерфи бошчилигидаги уйғур мусулмонларига нисбатан инсон ҳуқуқлари бузилиши бўйича олиб борилаётган ҳассос тадқиқотни тўхтатишга уринди. Хусусан, Хитой Шинжон минтақасида уйғур мусулмонлар мажбурий меҳнатга жалб этилгани ҳақидаги даъволарни ўрганишни тўхтатишни талаб қилди. Уйғурлар — Хитойнинг шимоли-ғарбий Шинжон ҳудудидаги энг йирик этник озчилик гуруҳидир.

Профессор Мерфи раҳбарлигидаги тадқиқот гуруҳи глобал таъминот занжирларини таҳлил қилиб, Ғарб истеъмолчиларига етиб бораётган маҳсулотлар уйғурлар мажбурий меҳнат қилган корхоналарда ишлаб чиқарилган бўлиши мумкинлигини кўрсатган ҳисоботлар эълон қилган.

Хитой уйғурларга қарши инсониятга қарши жиноятлар ёки генотсид содир этганлик ҳақидаги айбловларни қатъиян рад этади.

2024 йилда университет ички электрон хатида ушбу тадқиқотлар туфайли университетнинг Хитойдаги фаолияти хавф остида қолганлиги қайд этилган. Хитой элчихонаси бу тадқиқот натижаларини танқид қилиб, ҳисоботларни "бир нечта сохта ҳужжатлар" ва "дезинформатсияга асосланган баёнотлар" деб атаган.

Университет босимлардан сўнг тадқиқот бўлими ёпилган ва профессор Мерфининг айтишича бутун жамоа жумладан кўплаб уйғур ҳамкасблари ишдан бўшатилган.

"Сувсиз Теҳрон"

Теҳрон яқин орада юз бериши мумкин бўлган сув инқирози билан юзлашмоқда. Эрон давлат ОАВларига кўра, 10 миллионга яқин аҳолига эга пойтахт шаҳарнинг асосий ичимлик суви манбаи икки ҳафта ичида қуриб қолиши мумкин. Теҳроннинг асосий сув омбори бўлган Амир Кабир тўғони ҳозирда атиги 14 миллион куб метр сувни сақламоқда — бу ўтган йилги 86 миллион куб метрдан кескин камайишдир.

Расмийлар огоҳлантиришича, агар сув истеъмоли сезиларли даражада камайтирилмаса, пойтахтнинг айрим ҳудудларида "Сувсизлик куни" юз бериши мумкин — яъни, уй хўжаликларида сув кранлари навбат билан ўчирилади. Бу ҳолат узоқ давом этган қурғоқчилик, тарихий даражадаги паст ёғингарчилик, кетма-кет беш йил қуруқ об-ҳаво ва рекорд даражадаги иссиқлик туфайли юзага келган.

Мутахассислар бу вазиятни оддий сув инқирози эмас, балки "сув банкротлиги" деб аташмоқда. Tизим шунчалик ҳаддан ташқари фойдаланилганки, энди юзага келган зарарни тўлиқ тиклашнинг иложи йўқ. Йиллар давомида Эрон табиат таъминлай оладиган миқдордан кўпроқ сув истеъмол қилиб келган — бу муаммо иқлим ўзгаришидан анча олдин бошланган.

Қишлоқ хўжалиги энг катта муаммо бўлиб, мамлакатдаги сувнинг тахминан 90 фоизини истеъмол қилади. Kўпинча қурғоқчил ҳудудларда сувни кўп талаб қиладиган экинлар учун самарасиз суғориш усуллари қўлланилади.

Сув танқислиги энергия инқирозига ҳам олиб келди, чунки қуриган тўғонлар гидроэнергия ишлаб чиқаришни тўхтатди, бу эса кунига икки-тўрт соат давом этадиган электр узилишларига сабаб бўлмоқда. Сув босимининг кескин пасайиши ва электр таъминотидаги узилишлар турли вилоятларда жамоатчилик норозилигини ва норасмий норозилик намойишларини кучайтирмоқда.

Президент Масъуд Пезешкиан аҳолига сув истеъмолини камида 20 фоизга камайтиришни тавсия қилган, бироқ расмийлар ҳозирги саъй-ҳаракатлардан ташқари яна қўшимча 12 фоиз қисқартириш зарурлигини айтмоқда.