İlber Ortaylı'nın ardından: 'Ona merhaba desen bir şey öğrenirdin'

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

"İlber sadece büyük bir tarihçi değildi. İlber büyük bir entelektüeldi. Bana sorarsan Türkiye'nin en büyük entelektüeliydi."

Bunlar Prof. Dr. İlber Ortaylı ile yıllarca birlikte çalışan Prof. Dr. Celal Şengör'ün cümleleri.

İlber Ortaylı, Türkiye'de "sıkıcı" damgası yemiş tarih anlatımını, kitaplar, dergi yazıları, YouTube ve televizyon yayınlarıyla geniş kitlelere sevdiren kişiydi.

Dünyanın farklı yerlerinde arşivlerde, sahada araştırmalar yapmış, pek çok ülkede çalışmaları yayımlanmış bir tarihçiydi.

Kendisiyle Galatasaray Üniversitesi'nde öğrenciyken tanışmış, ardından birkaç yıl boyunca Atlas Tarih dergisinde her ay birlikte çalışmıştık.

Onunla geçirdiğiniz her an yeni bir şey öğrenirdiniz.

Yazdığı bir cümleyi asla unutmazdı, aradan günler geçse bile istediği düzeltmelerden bir kelime eksik kalmışsa uyarırdı.

Aynı zamanda hayata dair anlatıları da severdi.

BBC Türkçe'ye konuşan Prof. Dr. Celal Şengör'ün dediği gibi... "İlber [Hoca'ya] merhaba dedin mi yeni bir şey öğrenirdin."

'Her misafiri kendi dilinde karşılardı'

Ortaylı özellikle Habertürk televizyonunda yayınlanan Tarihin Arka Odası programındaki tarih konuşmalarıyla geniş kitlelere ulaştı.

Arşivciliğin, dil öğrenmenin ve kitap okumanın öneminini izleyiciye kendine özgü keskin ifadeleriyle anlattı.

Pek çok araştırmayı okumuş ve birbiriyle karşılaştırmış, orijinal belgelerin peşine düşmüş biri olarak yorum için ilk akla gelen isimlerdendi.

"Ben İlber çapında adam memleketimizde görmedim" diyen Şengör, devam ediyor:

"Bir kere Avusturya'dayken Prinz Eugen'ın kütüphanesi hakkında bir sergiye gittim. Çok güzel bir katalog yapmışlar. Satın aldım ve bir açtım ki ilk makale İlber Ortaylı'nın. Türkiye'nin belki de dünya çapındaki tek tarihçisiydi. Yeri doldurulması çok zor".

Şengör, İlber Ortaylı ile çalışmanın "büyük bir zevk" olduğunu söylerken "İlber neşeli bir adamdı. Girdiği yere neşe getirirdi. Müthiş bir adamdı" diyor.

İlber Ortaylı'nın hem ders verdiği okullarda hem izleyicileri arasında kaç dil bildiğiyle ilgili efsaneler dolaşır.

On iki, 13, hatta 15 dil bildiği söylenirdi.

Kendisi röportajlarında bu tahminlerin abartılı olduğunu söylerdi.

Rusça, İngilizce, Almanca ve Farsça'ya olan hakimiyetinin yanında, önündeki İtalyanca, Fransızca, Almanca kitaplardan anlık tercümeler yaptığını defalarca şahit oldum.

Şengör'ün de benzer hatıraları var:

"Topkapı Müzesi'nin başındayken ben ona misafir götürürdüm. Teknik Üniversite'yi ziyarete gelen yabancı jeologları.

"Kimi götürdüysem onların dilinde karşılardı, sohbet ederdi. Bunu yapabilecek insan çok azdır gerçekten, düşünebiliyor musun?"

'Onu farklı kılan tarihle coğrafyayı birleştirmesiydi'

İlber Ortaylı'nın yayın kurulunda bulunduğu Atlas Tarih dergisinin genel yayın yönetmeni Cem Fakir de hocayı yakından tanıyan bir isim.

Son beş yıldır her ay birlikte çalıştıklarını, çeşitli projelere imza attıklarını hatırlıyor.

BBC Türkçe'ye konuşan Fakir, "Beklenmedik anlarda beklenmedik bir perspektif sunardı" diyor ve ekliyor:

"Dergi yazıları üzerine çalışırken en ufak detayına kadar sayfaları incelerdi. İki yıl kadar önce İran ile ilgili bir yazı hazırladığımızda, bir yer ismi için saatlerce uğraştık. Olması gereken yere o bir cümleyi yazabilmek için... Günün sonunda o verdiği bilgi, yazının bütün çevresini değiştirmişti."

İlber Ortaylı'nın akademinin yanı sıra popüler tarihe yaptığı katkılara da değiniyor Fakir:

"İIber Hoca'nın derin bir tarihçi, değerli bir akademisyen olması herkesin malumu. Bunun yanında popüler tarih ile ilgilenen herkese dokunmuş ve alan açmış biriydi. Tarihi geniş kitlelere ulaştıran en önemli isimlerin başında geliyor."

Onunla her mesaisinin hem biraz ders gibi sürekli öğrenme halinde hem çok keyifli geçtiğini anlatıyor:

"Onu tarihçi olarak farklı kılan bana göre çok gezmesi, sahada, belgeler arasında incelemelerde bulunması ve ilerleyen yaşında da bunun hiç durmaması.

"Ayrıca tarihle coğrafyayı buluşturması... Öğrenciliğinde mesela Anadolu'da trenle dolaşıyor. Sonrasında dünyayı dolaşıyor."

İlber Ortaylı kimdir?

Babası ve annesi Kırım'da doğan İlber Ortaylı, 1947 yılında Avusturya'nın Bregenz şehrinde dünyaya geldi.

Aile, Ortaylı iki yaşındayken Türkiye'ye göç etti.

İlk, orta ve lise öğrenimini İstanbul Avusturya Lisesi ve Ankara Atatürk Lisesi'nde tamamlayan Ortaylı, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü'nde lisans eğitimi aldı.

Ardından Viyana Üniversitesi'ne giderek Slav ve Doğu Avrupa dilleri üzerine yüksek ihtisas yapan ünlü tarihçi, Chicago Üniversitesi'nde yüksek lisans çalışmasını Prof. Dr. Halil İnalcık ile yaptı.

Ankara Üniversitesi'nde 1974 yılında "Tanzimat Sonrası Mahalli İdareler" tezi ile doktor ünvanını aldı.

Aynı fakültede 1979 yılında "Osmanlı İmparatorluğu'nda Alman Nüfuzu" çalışmasıyla doçent oldu.

1982 yılında görevinden istifa eden Ortaylı, Viyana, Cambridge, Oxford ve Tunus üniversiteleri de dahil dünya genelinde pek çok üniversitede dersler, seminerler ve konferanslar verdi.

1989 yılında ülkeye dönerek Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi İdare Tarihi bilim dalı başkanı olarak göreve başladı, ardından profesörlük ünvanını kazandı.

2002-2014 yılları arasında Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde Hukuk Tarihi dersleri verdi, emekli olduktan sonra burada misafir öğretim üyesi olarak ders vermeye devam etti.

Ortaylı, 2005 yılında Topkapı Sarayı Müzesi Başkanı oldu. Yedi yıl bu görevde kaldıktan sonra 2012 yılında emekli oldu.

2018 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı danışmanlığı yaptı.

Uluslararası Osmanlı Etüdleri komiteleri yönetim kurulu üyesi ve Avrupa İranoloji Cemiyeti üyesiydi.

Çeşitli televizyon kanallarında düzenli olarak programlara katılan Ortaylı, renkli kişiliği ile de Türkiye genelinde de tanınan popüler bir isimdi.

Özellikle Habertürk televizyonunda uzun süre devam eden Tarihin Arka Odası programında Türkiye ve dünya tarihi anlattı.

Ortaylı 13 Mart 2026'da İstanbul'da 78 yaşında hayatını kaybetti.