Kwa nini vita vya Syria vimedumu miaka 12?

Maandamano ya amani dhidi ya rais wa Syria miaka 12 iliyopita yaligeuka kuwa vita kamili vya wenyewe kwa wenyewe. Mzozo huo umesababisha vifo vya watu nusu milioni, miji iliyoharibiwa na kuvutia katika nchi zingine.

Vita vya Syria vilianzaje?

Hata kabla ya mzozo kuanza, idadi kubwa ya Wasyria walikuwa wakilalamikia ukosefu mkubwa wa ajira, rushwa na ukosefu wa uhuru wa kisiasa chini ya Rais Bashar al-Assad, ambaye alimrithi babake, Hafez, baada ya kufariki mwaka 2000.

Mnamo Machi 2011, maandamano ya kuunga mkono demokrasia yalizuka katika mji wa kusini wa Deraa, yakichochewa na maasi katika nchi jirani dhidi ya watawala wakandamizaji.

Wakati serikali ya Syria ilipotumia nguvu kubwa kudhibiti wapinzani, maandamano ya kumtaka rais huyo ajiuzulu yalizuka nchi nzima.

Machafuko yakaenea na ukandamizaji ukazidi. Wafuasi wa upinzani walichukua silaha, kwanza kujilinda na baadaye kuondoa vikosi vya usalama katika maeneo yao. Bw Assad aliapa kukabiliana vikali na kile alichokiita "ugaidi unaoungwa mkono na wageni".

Ghasia ziliongezeka haraka na nchi ikaingia kwenye vita vya wenyewe kwa wenyewe. Mamia ya makundi ya waasi yaliibuka na haikuchukua muda mrefu kwa mzozo huo kuwa zaidi ya vita kati ya Wasyria kumtetea au kumpinga Bw Assad. Mataifa ya kigeni yalianza kuegemea pande tofauti, kutuma pesa, silaha na wapiganaji, na machafuko yalipozidisha mashirika ya jihadi yenye itikadi kali kwa malengo yao wenyewe, kama vile kundi la Islamic State (IS) na al-Qaeda, walihusika. Hilo lilizidisha wasiwasi miongoni mwa jumuiya ya kimataifa ambayo iliwaona kuwa tishio kubwa.

Wakurdi wa Syria, ambao wanataka haki ya kujitawala lakini hawajapigana na vikosi vya Assad, wameongeza mwelekeo mwingine katika mzozo huo.

Ni watu wangapi wamekufa?

Ofisi ya Haki za Kibinadamu ya Umoja wa Mataifa mwaka jana ilikadiria kwamba raia 306,887 - 1.5% ya jumla ya watu wote kabla ya vita - waliuawa kati ya Machi 2011 na Machi 2021 kutokana na vita.

Ilisema vifo vya raia 143,350 vilirekodiwa kila mmoja na vyanzo mbalimbali vyenye taarifa za kina, na kwamba vifo vingine 163,537 vilikadiriwa kutokea kwa kutumia mbinu za takwimu. Karbu watu 27,126 kati ya waliokadiriwa kuuawa walikuwa watoto.

Kamishna wa Umoja wa Mataifa wa Haki za Kibinadamu wakati huo, Michelle Bachelet, alisisitiza kwamba vifo hivyo ni "matokeo ya moja kwa moja ya operesheni za kivita", na kuongeza: "Hii haijumuishi raia wengi zaidi waliokufa kutokana na ukosefu wa huduma za afya, chakula, maji safi na haki nyingine muhimu za binadamu."

Shirika la Uangalizi wa Haki za Kibinadamu la Syria (SOHR), lenye makao yake makuu nchini Uingereza, ambalo lina mtandao wa vyanzo vya habari, lilikuwa limenakili vifo vya watu 503,064 kufikia Machi 2023. Limesema kuwa takriban raia 162,390 waliuawa, huku serikali ya Syria ikiendelea na washirika wake waliohusika na vifo 139,609 kati ya hivyo.

Shirika hilo lilikadiria kuwa idadi halisi ya waliofariki kutokana na vita hivyo ilikuwa zaidi ya 613,400, huku raia wengine 55,000 wakiaminika kufa kwa mateso katika magereza yanayosimamiwa na serikali.

Shirika lingine la ufuatiliaji, Kituo cha Nyaraka za Ukiukaji, ambacho kinategemea taarifa kutoka kwa wanaharakati kote nchini, kilikuwa kimerekodivifo 240,215 vinavyohusiana na vita, wakiwemo raia 145,765, kufikia Machi 2023.

Ni nani anahusika?

Wafuasi wakuu wa serikali wamekuwa Urusi na Iran, huku Uturuki, mataifa ya Magharibi na mataifa kadhaa ya Ghuba ya Kiarabu yakiunga mkono upinzani kwa viwango tofauti wakati wa mzozo huo.

Urusi - ambayo ilikuwa na kambi za kijeshi nchini Syria kabla ya vita - ilianzisha mashambulizi ya angani ya kumuunga mkono Assad mnamo 2015 ambayo imekuwa muhimu katika kubadilisha wimbi la vita kwa upande wa serikali.

Jeshi la Urusi linasema kuwa mashambulizi yake yanalenga tu "magaidi" lakini wanaharakati wanasema mara kwa mara huwaua waasi na raia.

Iran inaaminika kupeleka mamia ya wanajeshi na kutumia mabilioni ya dola kumsaidia Bw Assad.

Maelfu ya wanamgambo wa Kislamu wa dhehebu la Kishia waliokuwa na silaha, waliofunzwa na kufadhiliwa na Iran - wengi wao kutoka vuguvugu la Hezbollah la Lebanon, lakini pia Iraq, Afghanistan na Yemen - pia wamepigana pamoja na jeshi la Syria.

Marekani, Uingereza na Ufaransa awali zilihami makundi ya waasi wa "wastani". Lakini wametanguliza usaidizi usio wa kuua tangu wanajihadi kuwa nguvu kubwa katika upinzani wenye silaha

Uturuki ni muungaji mkono mkuu wa upinzani, lakini lengo lake limekuwa ni kutumia makundi ya waasi ili kuwadhibiti wanamgambo wa Kikurdi wa YPG wanaotawala SDF, wakiishutumu kuwa ni upanuzi wa kundi lililopigwa marufuku la waasi wa Kikurdi nchini Uturuki.

Wanajeshi wa Uturuki na waasi washirika wameteka maeneo kadhaa ya mpaka wa kaskazini mwa Syria na kuingilia kati kusitisha mashambulizi ya kila upande ya vikosi vya serikali kwenye ngome ya mwisho ya upinzani ya Idlib.

Saudi Arabia, ambayo ina nia ya kukabiliana na ushawishi wa Iran, iliwapa silaha na kuwafadhili waasi mwanzoni mwa vita. Baada ya kukataa kushirikiana na Rais Assad kwa zaidi ya muongo mmoja, sasa inajadili jinsi ya kuwezesha "kurejea kwa Syria kwenye kundi la Waarabu".

Israel imekuwa na wasi wasi na kile inachokiita "kujiingiza kijeshi" kwa Iran nchini Syria na shehena za silaha za Iran kwa kundi la Hezbollah na wanamgambo wengine wa Kishia hivi kwamba imefanya mashambulizi ya anga kwa kasi kubwa katika juhudi za kujaribu kuwazuia.

Je, nchi imeathirika vipi?

Miaka kumi na miwili ya vita imesababisha mateso makubwa kwa watu wa Syria.

Mbali na umwagaji damu, zaidi ya nusu ya watu milioni 22 wa Syria kabla ya vita wamelazimika kuyahama makazi yao. Takriban milioni 6.8 ni wakimbizi wa ndani, huku zaidi ya milioni mbili wakiishi katika kambi zenye mahema ambazo hazipati huduma za kimsingi.

Wengine milioni sita ni wakimbizi au wanaotafuta hifadhi nje ya nchi. Nchi jirani za Lebanon, Jordan na Uturuki, ambazo zinawakaribisha milioni 5.3 kati yao, zimetatizika kustahimili mgogoro mkubwa zaidi wa wakimbizi katika historia ya hivi karibuni.

Mwanzoni mwa mwaka 2023, Umoja wa Mataifa ulisema watu milioni 15.3 ndani ya Syria walikuwa wakihitaji aina fulani ya usaidizi wa kibinadamu - kiwango cha juu sana tangu vita kuanza - na milioni 12 hawakujua mlo wao ujao unatoka wapi.

Hali ambayo tayari ni mbaya ya kibinadamu kaskazini-magharibi mwa Syria - eneo la ngome ya mwisho ya upinzani - ilifanywa kuwa mbaya zaidi na tetemeko kubwa la ardhi lililopiga karibu na mji wa Uturuki wa Gaziantep, karibu kilomita 80 kutoka mpaka wa Syria, tarehe 6 Februari 2023.

Zaidi ya watu 5,900 waliuawa kote Syria na wengine milioni 8.8 waliathiriwa, kulingana na UN. Maelfu ya nyumba na miundombinu muhimu iliharibiwa, na kuacha familia nyingi bila chakula, maji na makazi. Uwasilishaji wa misaada ya kuokoa maisha katika maeneo yanayoshikiliwa na upinzani pia ulicheleweshwa kwa siku kadhaa kwa sababu ya kile jopo la Umoja wa Mataifa lilielezea kushindwa kwa "kushindwa kwa ajabu" kwa pande zinazopigana pamoja na jumuiya ya kimataifa.

Maafa hayo yametokea wakati ambapo bei ya vyakula na mafuta nchini Syria tayari ilikuwa ikipanda kwa kasi kutokana na mfumuko wa bei uliokimbia na kuporomoka kwa sarafu yake, pamoja na mzozo wa kimataifa uliochochewa na vita vya Ukraine.

Syria pia imekuwa moja wapo ya nchi za Mashariki ya Kati zilizoathiriwa zaidi na janga la Covid-19 - ingawa kiwango halisi hakijulikani kwa sababu waliopimwa ni wachache - na sasa inalazimika kukabiliana na mlipuko mbaya wa kipindupindu ambao ulifanywa kuwa mbaya zaidi na. tetemeko la ardhi.

Upatikanaji wa huduma za matibabu umewekewa vikwazo vikali kwa wagonjwa na majeruhi kwa sababu ni nusu tu ya hospitali za nchi zinazofanya kazi kikamilifu.

Licha ya hali yao ya kulindwa, mashambulizi 601 kwenye karibu vituo 400 tofauti vya matibabu yalikuwa yamerekodiwa na Madaktari wa Haki za Kibinadamu kufikia Februari 2022, na kusababisha vifo vya wafanyakazi wa matibabu 942. Idadi kubwa ya mashambulizi hayo yalihusishwa na vikosi vya serikali na Urusi.

Nani anatawala nchi sasa?

Serikali imepata tena udhibiti wa miji mikubwa ya Syria, lakini sehemu kubwa ya nchi bado inashikiliwa na waasi, wanajihadi na SDF inayoongozwa na Wakurdi. Hakujakuwa na mabadiliko katika mstari wa mbele kwa miaka mitatu.

Ngome ya mwisho ya upinzani iliyosalia iko katika jimbo la kaskazini-magharibi la Idlib na maeneo yanayopakana na mikoa ya kaskazini ya Hama na Aleppo magharibi.

Eneo hilo linatawaliwa na muungano wa makundi ya kijihadi unaofahamika kama Hayat Tahrir al-Sham (HTS), lakini pia ni makao makuu ya makundi makubwa ya waasi yanayoungwa mkono na Uturuki. Takriban watu milioni 2.9 waliokimbia makazi yao wakiwemo watoto milioni moja wanaishi huko, wengi wao wakiwa katika hali mbaya kambini.

Mnamo Machi 2020, Urusi na Uturuki zilipanga makubaliano ya kusitisha mapigano ili kusitisha shinikizo la serikali la kuchukua tena Idlib. Hilo lilisababisha utulivu wa muda mrefu katika mzozo huo, lakini mapigano ya hapa na pale yameendelea kufanywa ikiwa ni pamoja na mashambulizi ya makombora angani.

Kaskazini-mashariki mwa nchi hiyo, vikosi vya Uturuki na waasi washirika wa Syria walianzisha mashambulizi dhidi ya SDF mnamo Oktoba 2019 ili kuunda "eneo salama" bila ya wanamgambo wa Kikurdi wa YPG kando ya mpaka wa Syria, na wamechukua kilomita 120 (maili 75) tangu wakati huo.

Ili kusitisha mashambulizi hayo SDF ilifikia makubaliano na serikali ya Syria ambayo yalishuhudia jeshi la Syria likirejea katika eneo linalotawaliwa na Wakurdi kwa mara ya kwanza katika kipindi cha miaka saba. Licha ya kuwepo kwa wanajeshi wa Syria, bado kuna mapigano ya mara kwa mara kati ya SDF na vikosi vinavyoongozwa na Uturuki kwenye mstari wa mbele.

Je, vita vitawahi kuisha?

Hakuna matumaini ya vita kumalizika hivi karibuni, lakini kila mtu anakubali suluhisho la kisiasa linahitajika.

Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa limetoa wito wa kutekelezwa kwa Azimio la Geneva la mwaka 2012, ambalo linatazamia kuwa baraza la uongozi la mpito "lililoundwa kwa misingi ya kuridhiana".

Duru tisa za mazungumzo ya amani yaliyosimamiwa na Umoja wa Mataifa - yanayojulikana kama mchakato wa Geneva II - yalishindwa kupiga hatua, huku Rais Assad akionekana kutotaka kufanya mazungumzo na makundi ya upinzani ya kisiasa ambayo yanasisitiza kwamba lazima aondoke madarakani kama sehemu ya suluhu lolote.

Urusi, Iran na Uturuki zilianzisha mazungumzo sambamba ya kisiasa yanayojulikana kama mchakato wa Astana mwaka 2017.

Makubaliano yalifikiwa mwaka uliofuata kuunda kamati ya watu 150 ya kuandika katiba mpya, na hivyo kusababisha uchaguzi huru na wa haki unaosimamiwa na Umoja wa Mataifa. Lakini maendeleo kidogo yamepatikana baada ya duru nane za mazungumzo.

Wakati mzozo huo ukiingia mwaka wake wa 13, mjumbe maalum wa Umoja wa Mataifa Geir Pedersen alisema hali nchini Syria "haiwezekani" na kwamba "kuendelea kwa namna hiyo hiyo, kunapinga ubinadamu na mantiki".

Lakini pia alionyesha matumaini kwamba tetemeko hilo la ardhi linaweza kuwa "mabadiliko", akibainisha "hatua za kibinadamu kutoka pande zote ambazo zimehamia zaidi ya nafasi za awali, hata kama kwa muda mfupi".

.