Kombe la Dunia la Wanawake 2023: Jinsi mchezaji huyu wa Zambia alivyoshinda mzozo wa ustahiki wa jinsia

Mwaka jana wakati kama huu, michuano mikubwa ya wanawake ilipoanza kuchezwa, mshambuliaji nyota wa Zambia Barbra Banda alijawa na masikitiko, akifahamu kwamba hangeweza kushiriki Fainali za Mataifa ya Afrika kwa Wanawake (Wafcon).

Mashindano ya Julai 2022 yalikuwa muhimu kwani yalitumika kama hafla ya kufuzu kwa Kombe la Dunia, ambalo Zambia ilikuwa haijawahi kufikia, na sio kwa sababu tu iliruhusu Copper Queens kunyakua kombe hilo.

Lakini siku moja tu kabla ya fainali kuanza nchini Morocco, Banda aliyekuwa fiti na mwenye afya njema aliambiwa kwamba hangeweza kucheza - kwa misingi ya kustahiki jinsia ambayo alijitahidi kuelewa.

"Ilikuwa ngumu sana," mshambuliaji huyo, 23, aliiambia BBC Sport Africa.

Kutokuwepo kwake kulazimishwa kulisumbua sana kwani mwaka mmoja uliopita, alikuwa akigombea mashindano ya kandanda ya Olimpiki, ambayo yanasimamiwa na shirikisho la soka duniani Fifa, na ya kuvutia pia.

Lakini licha ya kutajwa katika kikosi cha awali cha Wafcon cha Zambia, sasa alionekana kutostahiki baada ya viwango vyake vya testosterone kuamuliwa kuwa vya juu kupita kiasi.

Kwa kasi kubwa kuelekea Kombe la Dunia la Wanawake, litakaloanza Alhamisi na ambapo Zambia itamenyana na Japan, Uhispania na Costa Rica, na Banda yuko tayari kucheza tena.

Ingawa kuchanganyikiwa kwake - na wengine wengi - kunaweza kueleweka, ndivyo pia furaha yake ya kuruhusiwa kushindana katika hafla kubwa zaidi ya kandanda ya wanawake, huku Australia na New Zealand zikiwa mwenyeji wa fainali za kwanza za shindano la timu 32.

"Ni ndoto iliyotimia," anasema Banda aliyefarijika, ambaye alitazama akiwa kwenye viwanja vya Morocco wakati wachezaji wenzake wakipata nafasi ya tatu isiyo na kifani, na hivyo kufuzu kwa Kombe la Dunia, Wafcon.

Mabadiliko ya Kanuni

Siku chache baada ya Banda kuonekana kuwa hastahili kuchezea Wafcon, machafuko ya kukosekana kwake yalitawala huku FA ya Zambia (Faz) na Shirikisho la Soka Afrika (Caf) zikionekana kuwa na maoni tofauti.

"Wachezaji wote walipaswa kuhakikiwa jinsia, mahitaji ya Caf, na kwa bahati mbaya hakuafiki vigezo vilivyowekwa na Caf," Andrew Kamanga, rais wa Faz, aliiambia BBC Sport Africa wakati huo.

Alipoulizwa ni vipi Banda angeshiriki Olimpiki lakini si Wafcon, mkurugenzi wa mawasiliano wa Caf aliiambia BBC "hakuna uamuzi kama huo kutoka kwa kamati ya matibabu ya Caf".

Badala yake, iliibuka kuwa viongozi wa Faz walimtenga Banda wenyewe baada ya kufuata miongozo iliyoamuliwa na shirikisho la soka barani Afrika, ambayo - kwa inaonekana - kutofautiana na Fifa.

Sheria za Caf zinasema kwamba wachezaji wote wa kike lazima wafanyiwe muchunguzi wa vipimo vya kijinsia kabla ya mashindano, ambapo Fifa - ambayo inayaachia mashirikisho kuhakikisha wachezaji wanakidhi vigezo vya jinsia - inauliza tu vipimo ikiwa kumekuwa na malalamiko juu ya jinsia ya mchezaji.

"Tofauti na ile ya Fifa ni rahisi sana," Kamanga hivi majuzi aliiambia BBC.

"Lazima uwe na upingamizi wa utaratibu na mchezaji akubali kufanyiwa mambo hayo yote. Nadhani kanuni ya Fifa inaheshimu faragha ya mtu binafsi kuliko ile ya Caf."

Kabla ya Wafcon, Banda - ambaye anacheza soka la klabu yake nchini Uchina - alitumia dawa za kupunguza viwango vyake vya testosterone lakini homoni hizo zilikuwa hazijashuka vya kutosha wakati michuano ya Afrika ilipoanza.

Hata hivyo, muda mfupi baada ya mashindano hayo, alikuwa tena akiichezea Shanghai Shengli, kutokana na mtazamo tofauti wa sheria za kustahiki jinsia, ambazo Kamanga anataka zioanishwe.

"Kama vile sheria ya kuotea, ambapo kila mtu anatumia kanuni sawa, kwa hivyo hiyo inafaa kutumika [kuhusu vigezo vya kijinsia] kuanzia ngazi ya klabu hadi timu za taifa."

'vua kaptula yako'

Uthibitishaji wa jinsia sio jambo geni katika mchezo wa wanawake lakini mara nyingi huwa na utata, huku wanariadha kutoka mataifa yanayoendelea mara nyingi wakiathirika zaidi.

Vipimo vya kimatibabu vya leo mara nyingi huamua jinsia ya mwanariadha kwa kuchunguza damu, lakini haikuwa hivyo kila wakati.

Wanaspoti wengi wamepitia utaratibu wa kufedhehesha, huku kocha Desiree Ellis - ambaye ataongoza mabingwa wa Afrika -Afrika Kusini katika Kombe la Dunia - akiwa miongoni mwao.

"Nilijiunga na timu hii, ambayo mashabiki walikuja kunitazama nikicheza lakini hawakujua kuwa nilikuwa msichana," anakumbuka mwenye umri wa miaka 60.

"Hapo zamani, nilikuwa mdogo na mwenye kifua bapa na mara nilipofanya jambo, watu wangesema 'huyu si msichana'."

"Baba yangu angesema 'vua kaptula yako' - na nilifuata maagizo - kwa sababu nilichotaka kufanya ni kucheza."

Utaratibu wa kustahiki jinsia umeboreshwa kwa kiasi kikubwa tangu wakati huo lakini bado ni ngumu, Fifa kwa sasa inatathmini sheria zake, zilizowekwa tangu 2011, na kutarajiwa kuweka wazi msimamo wake hivi karibuni.

"Ni mada tata sana na watu wengi wana maoni yao," afisa mkuu wa soka wa wanawake wa Fifa Sarai Bareman aliiambia BBC Africa mwaka jana.

"Jukumu letu ni kuzingatia maoni hayo yote, kwa sababu tunapaswa kuelewa kila maoni, utafiti, ushahidi, hali ya mtu binafsi na, bila shaka tuangalia suala la haki binadamu."

Athari za Kombe la Dunia

Kwa sasa, washiriki hao wa kwanza watamtegemea Banda - mwanasoka wa kwanza wa kike wa Zambia kugeuka kuwa mtaalamu - huku taifa hilo likiwania kushina Kombe la Dunia kwa mara ya kwanza, iwe la wanaume au wanawake.

Katika Michezo ya Olimpiki ya 2020, Zambia pia ilicheza mechi yake ya kwanza lakini Banda alitinga hatua, na kuwa mchezaji wa kwanza kufunga hat-trick za Olimpiki mfululizo.

Septemba iliyopita, katika mchuano wake wa kwanza tangu kukosa Wafcon, alifunga mabao 10 katika michezo mitano pekee huku Copper Queens wakishinda taji lao la kwanza la Kombe la Cosafa, mashindano ya kikanda kwa pande za kusini mwa Afrika.

Kuelekea Kombe la Dunia, ana mabao matatu katika michezo minne, ikiwa ni pamoja na ushindi wa kushangaza wa 3-2 dhidi ya Ujerumani.