Mabomba ya maji yakauka Afrika Kusini kutokana na uhaba wa umeme

Na Pumza Fihlani

BBC News, Johannesburg

Amani na utulivu karibu na mji mkuu wa Afrika Kusini, Pretoria, inavurugwa na sauti ya kuchimba visima.

Hawa si watafiti wanaotafuta chanzo kipya cha utajiri wa madini nchini, lakini wafanyakazi wanaochimba rasilimali yenye thamani zaidi ambayo ni maji.

Visima vya watu binafsi - kama hiki kinachochimbwa huko Garsfontein - vinachimbwa katika vitongoji tajiri katika eneo la uchumi wa nchi, ambapo mabomba yamekuwa yakikauka.

"Nimechoka kutojua ni lini tutapata maji na lini hatutapata," mwenye nyumba aliyechanganyikiwa anasema.

"Kuwa na kisima kunamaanisha kuwa hatutahitaji kutegemea serikali sana, ndio bora kwa familia yangu."

Sehemu kubwa ya usambazaji wa maji ya majumbani hapa inategemea umeme ili kuyasukuma kutoka chanzo hadi uwanda mkubwa ambapo miji ya Johannesburg na Pretoria inakaa.

Matatizo ya hivi majuzi ya umeme nchini Afrika Kusini - pamoja na kukatika kwa umeme kwa muda mrefu - yamekuwa na athari kubwa katika usambazaji wa maji.

"Vituo vyetu vyote, vinahitaji umeme. Unapaswa kusukuma maji kila mahali inapohitajika," anasema Sipho Mosai, mkuu wa Rand Water inayomilikiwa na serikali, mmoja wa watoa huduma wakuu wa maji nchini.

"Umeme ni muhimu katika mapigo ya moyo ya kile tunachofanya na ikiwa hatuna, angalau kwa sasa, inakuwa shida."

"Siku nyingine sina maji na umeme, na hii inaweza kuwa ya siku kwa wakati. Inafanya maisha ya kila siku kuwa magumu," anasema Zizi Dlanga, meneja wa utajiri wa kibinafsi mwenye umri wa miaka 35.

Anaishi katika nyumba ya vyumba viwili katika kitongoji cha watu matajiri kaskazini mwa Johannesburg pamoja na dadake ambaye ni daktari mwanafunzi. Sasa yeye huweka akiba ya maji yanapopatikana na huenda kwenye ukumbi wa mazoezi kuoga.

"Bili yangu ya maji inakaa sawa hata wakati hamna maji. Ninahisi kuchanganyikiwa, sina njia mbadala ya maji [kama kisima] ambayo inaweza kuniwezesha kustahimili hali hii," anaongeza.

Kuna mamilioni ya Waafrika Kusini ambao wameishi bila kuwekewa bomba la maji majumbani mwao kwa miaka mingi. Lakini ugavi wa mara kwa mara wa maji ni kipengele kimoja tu cha tatizo lenye pande nyingi linalokabili sekta ya maji.

"Tuko katika hali ya kushindwa kimfumo, sekta ya maji inaporomoka," mtaalamu Prof Anthony Turton aliambia BBC.

Ukosefu wa umeme umeongeza masuala yanayotokana na miundombinu duni, ambayo imesababisha uvujaji mkubwa pamoja na matatizo ya maji taka, na usambazaji wa maji ambayo hayawezi kukidhi mahitaji.

Lita milioni sabini za maji yaliyotibiwa, safi na ya kunywa hupotea kila siku kwa sababu ya uvujaji wa maji ambayo ni ya kawaida katika mfumo wa maji unaobomoka.

Upotevu mwingi wa maji uliotambuliwa umehusishwa na manispaa zinazoendeshwa vibaya ambazo haziwekezi katika matengenezo, kwa sababu ya ufisadi na wizi.

Hii pia ina maana kwamba mitambo ya maji taka haisafishi maji kwa njia ambayo inapaswa.

Na hii imekuwa na athari kwa afya ya umma.

Katika wiki chache tu huko Hammanskraal, kitongoji kidogo nje ya Pretoria, watu 29 walikufa kwa kipindupindu ambacho kilikuwa kimepatikana kwenye usambazaji wa maji huko. Mlipuko huo umehusishwa na mazoea duni ya kusafisha maji.

Lawrence Malope anauza maji ya chupa kando ya barabara katika mji huo. Ni biashara mpya iliyoanza nyakati za kukata tamaa.

“Watu wengi wananunua kwangu kwa sababu wanataka maji ya kunywa salama, kwa sababu maji yanayotoka kwenye mabomba ni machafu,” anasema.

Nyumbani, yeye hukusanya maji ya mvua na kisha kuyachemsha kabla ya matumizi.

"Watu wengi wanaugua hapa kwa sababu ya maji yanayotoka kwenye mabomba yetu na wengine hawajui jinsi ya kusafisha. Tuna watoto wadogo katika jamii hii, nina wasiwasi sana juu ya usalama wetu," anasema.

Lakini kutokuwa na maji safi ya kunywa si jambo la kipekee kwa Hammanskraal - ripoti ya hivi majuzi ya idara ya masuala ya maji na usafi wa mazingira iligundua kuwa kati ya mifumo 155 ya matibabu iliyochukuliwa sampuli, asilimia 41 ilionyesha hali duni ya maji.

Tatizo linaweza kupatikana nchini kote. Katika mji wa Makhanda Mashariki mwa Cape, ambao zamani ulijulikana kama Grahamstown, wakaazi kwa miaka mingi wamelazimika kushindania maji yasiyo salama ya kunywa, huku kukiwa na maradhi ya mara kwa mara ya E.coli.

Katika jimbo la Free State, uchunguzi wa serikali uligundua kuwa mitambo mingi ya kutibu maji machafu inachukuliwa kuwa "katika hali mbaya", na kuwaweka wakazi katika hatari ya maji machafu.

Kwa Prof Turton, mchanganyiko wa matatizo ya maji na usambazaji wa umeme unaleta msukusuko mkubwa.

"Watu wanaoishi kote nchini wanazidi kuwa na wasiwasi na hasira. Sehemu yake ni kwa sababu watu wanakaa gizani wakati mwingine.

"Kwa kukatika kwa usambazaji wa maji... sasa tuna hali ambapo watu wanakufa kutokana na magonjwa."

Kwa upande wa wasambazaji wa maji, Bw Mosai kutoka Rand Water anakubali kwamba mengi zaidi yanafaa kufanywa. Anasema kuwa kampuni yake inawekeza katika nishati ya jua badala ya kutegemea umeme wa taifa.

Linapokuja suala la suluhu, kuchimba visima vya kibinafsi ni chaguo tu kwa matajiri , kwa sababu gharama yake ni dola 7,000.

Pia inatumika kuangazia ukosefu mkubwa wa usawa nchini Afrika Kusini.

"Inachofanya ni kuongeza pengo kati ya walio nacho na wasio nacho. Inaleta ukosefu wa haki katika jamii," anasema Dk Ferrial Adam kutoka kikundi cha utetezi cha WaterCAN.

Pia kuna maswali kuhusu athari za kimazingira za visima na kama maji ya chini ya ardhi ni salama kunywa. Katika baadhi ya maeneo ya nchi, vitu hatari na bakteria hatari zinaweza kupatikana ndani ya maji.

Lakini wataalam wanasema kuna baadhi ya mambo ambayo yanaweza kufanywa kumnufaisha kila mtu na kusaidia kuzuia kuzorota kwa usambazaji wa maji.

"Kuna marekebisho ya haraka sana," kulingana na Dk Adam.

"Moja ni kurekebisha uvujaji, kutumia pesa kwenye miundombinu na matengenezo, na kupima maji mara kwa mara, kwa hivyo unafuatilia kile ambacho watu wananyweshwa."

Anaongeza kuwa serikali ya kitaifa inahitaji kuwa kuwa mstari wa mbele katika kuiwajibisha manispaa.

Serikali inakiri kuwepo kwa tatizo hilo na kusema imepeleka baadhi ya manispaa mahakamani kwa tuhuma za uzembe.

Lakini Dk Adam anahisi hiyo haitoshi.

"Mengi ya haya yanafeli. Kushindwa huko kunaweka maisha katika hatari."