Magonjwa ya kale ambayo yaliwasumbua dinosaria

Wanasayansi wamegundua ishara za magonjwa ya dinosaria na kugundua kuwa yanafanana sana na yale yanayoathiri wanyama walio hai leo.

Katika siku yenye mvua na dhoruba miaka milioni 77 iliyopita katika eneo ambalo sasa ni kusini-mashariki mwa Alberta, Canada, dinosaria fulani mwenye pembe alikuwa na wakati mbaya sana.

Dinosaria aina ya ‘Centrosaurus apertus’, mwenye ukubwa wa wastani anayekula mimea alikuwa na saratani mbaya ya mifupa. Saratani inaweza kuwa imeenea mahali pengine katika mwili wake na inadhaniwa ndio ilikuwa karibu kumuua.

Lakini ‘Centrosaurus’ pengine hakufa kutokana na saratani ya mifupa kwa sababu kabla ya hili kutokea, yeye na maelfu ya Centrosaurus wengine katika kundi lake walipigwa na mafuriko makubwa, yanayofikiriwa kusababishwa na dhoruba ya kitropiki.

Mamilioni ya miaka baadaye, kitanda cha mifupa kilichohifadhiwa baada ya tukio hili la kifo kikubwa kilisaidia kutoa ushahidi muhimu kwamba dinosaria hawa walihamia kwa makundi makubwa sana.

Lakini utambuzi wa saratani hii adimu, mbaya ya mfupa inayopatikana zaidi kwa watoto na kugunduliwa kati ya watu 25,000 kwa mwaka ulimwenguni kote ilikuja tu mnamo 2020.

Ilikuwa mara ya kwanza kwa saratani mbaya kuwahi kugunduliwa katika dinosaria na ilihitaji timu ya wanasayansi wa fani mbalimbali ili kuthibitisha kisa hicho.

Kwa miongo kadhaa, wanasayansi waliotafiti magonjwa ya kale kwa kutumia mabaki wametoa matokeo ya saratani katika dinosauria, ingawa saratani hiyo kwa kawaida ilifikiriwa kuwa mbaya.

Lakini utafiti wa osteosarcoma wa mwaka 2020 ni sehemu ya uwanja unaokua kwa kasi wa utafiti unaolenga kuchunguza magonjwa ya dinosaria, kwa kutumia utaalamu sawa na vifaa ambavyo tungetumia kutambua maradhi kwa wanadamu na wanyama leo.

Tofauti pekee ni kwamba wana mabaki tu ya kuchunguza.

"Utafiti huo ulianzishwa kama uvumi...lakini kwa hakika ni jitihada za kisayansi sasa, na tunaweza kupima kisayansi, na kupata vigezo," anasema Bruce Rothschild, mtafiti mshiriki katika Jumba la Makumbusho la Carnegie la Historia ya Asili, Pennsylvania.

"Hali inabadilika kuwa magonjwa ambayo yameathiri dinosaria kimsingi yana muonekano sawa na yale yanayoathiri wanadamu kwa sasa."

Matokeo ya uchunguzi huu yanafichua maelezo yasiyojulikana hapo awali ya jinsi dinosaria walivyoishi na kufa. Wengine wanahoji kuwa wanaweza pia kuwapa wataalam wa matibabu ufahamu mpya kuhusu magonjwa ambayo bado yanatuathiri sasa.

Hupatikana kwa nadra

Uwindaji wa kutambua dinosaria mwenye saratani ya mfupa ulianza wakati David Evans, mwanahistoria katika Chuo Kikuu cha Toronto na mtunzaji katika Jumba la Makumbusho la Royal Ontario nchini Canada, alipokutana na Mark Crowther, mtaalamu wa magonjwa ya damu ya binadamu na mwenyekiti wa kitivo cha dawa katika Chuo Kikuu cha McMaster Canada.

Waligundua kuwa wanaweza kutumia utaalamu wao wa pamoja kujaribu kupata mifupa iliyoathirika.

Lakini, kupata kesi inayoweza kutokea haikuwa kazi rahisi. Kwenye vielelezo vya masalio mara nyingi hujulikana, lakini hazijaratibiwa kabisa zimepangwa kulingana na tabia hii anasema Evans.

Badala yake, mifupa yenye dalili za ugonjwa kawaida huenea kwenye mikusanyiko yote.

Baada ya kutafiti mamia ya mifupa katika Jumba la Makumbusho la Royal Tyrrell huko Drumheller, Canada, pamoja na wanasayansi wengine kadhaa akiwemo Snezana Popovich, mtaalamu wa magonjwa ya mifupa katika Chuo Kikuu cha McMaster, walitambua dalili zinazoweza kuwa za saratani ya mfupa kwa dinosaria.

"Kwa hakika nitakumbuka Snezana Popovich aliokota mfupa huu na kusema, 'Nadhani hii ni saratani ya mfupa'," anasema Evans.

Mfupa huo ulikuwa na uvimbe upande wa mwisho wake ambao uliandikwa kama kiwiko cha kuvunjika, lakini hata kwa mtazamo wa kwanza kulikuwa na dalili kadhaa za kansa ya mfupa: ulikuwa na kasoro inayoonekana wazi na ulikuwa na uwazi mkubwa, usio wa asili kuzunguka mfupa.

Timu ambayo kwa sasa ina wataalamu wanane wa matibabu, wakiwemo wataalamu wa saratani ya kisasa walitumia kila njia ili kudhibitisha utambuzi huo.

"Hiyo ilituruhusu kufanya uchunguzi wa kina wa saratani ambayo ni sawa na kile madaktari wa timu yangu walitaka iangaliwe kwa binadamu," anasema Evans. "Kwa kweli tulifika hadi kwenye hatua ya kugawa mfupa... Tuliweza kufuatilia uvimbe wa saratani unaopita kwenye mfupa kutoka kwenye goti hadi kwenye kifundo cha mguu."

Cruzado-Caballero, mwanahistoria Uhispania, anasema utafiti unaonyesha umuhimu wa kukabiliana na patholojia kwa njia hii ya fani nyingi, ikiwa ni pamoja na uchambuzi mpya wa histolojia.

Uchuguzi wa kina

Inazidi kuwa kawaida kwa wataalamu kutumia mbinu za kisasa kufanya uchunguzi wa kimatibabu kwa njia hii, badala ya kulinganisha tu maradhi ya dinosaria kwa macho na mifano mingine ya magonjwa katika "mchezo wa kulinganisha kadi", anasema Cary Woodruff, msimamizi wa uchunguzi Phillip na Patricia Frost kutoka Makumbusho ya Sayansi huko Miami, Florida. "Kwa sababu tu wanafanana haimaanishi kuwa ni sawa."

Hivi karibuni, Timu yake ilitumia data ya kupiga picha na uchanganuzi wa darubini, pamoja na maelezo ya maumbo yanayoonekana kugundua uvimbe.

"Masomo yetu yanatusaidia kuelewa magonjwa yanapotokea katika historia yote ya maisha duniani," anasema.

Aina ya mifupa yenye saratani ambayo imefuatiliwa nyuma zaidi kuliko kipindi cha Marehemu Cretaceous. Mtaalamu wa elimu ya historia Yara Haridy na Rothschild waligundua ugonjwa huo katika kobe wa miaka milioni 240 kutoka kipindi cha Triassic kwa kutumia vipimo vidogo vya CT, ingawa hawakutumia mbinu nyingi tofauti kama timu ya Evans.

Wanasayansi pia wanaangalia magonjwa ya dinosaria katika muktadha wa makundi mengine ya wanyama wa reptilia ambao wanajumuisha mamba na ndege. Mbinu hiyo huwasaidia watafiti kuelewa jinsi dinosaria zinavyoishi, anasema Jennifer Anné, mtaalamu wa elimu ya historia katika Jumba la Makumbusho la Watoto la Indianapolis.

Katika kazi yake, Anné mara nyingi hushirikiana na wanasayansi wa mifugo kuzingatia ni aina gani ya hali zinazopatikana kwa ndege hai na mamba ili kulinganisha na dinosaria.

"Kama kusema, 'Sawa na huyu ni mnyama, ninawezaje kumsoma kama mnyama?'".

Hii ndiyo njia iliyopelekea Anné na wenzake wawili mwaka 2016 kufanya utambuzi wa kwanza kabisa katika viungo vya dinosaria - hali ambayo inaweza kutokea wakati vijidudu vinapoingia kwenye kiungo, mara nyingi baada ya jeraha.

Hadrosaur kutoka New Jersey alikuwa na kiwiko "kilicholiwa" ambacho "kilionekana kama koli maua ", anasema Anné, kwa hivyo walilinganisha uchunguzi wa hali ya juu wa X-ray na hali zinazojulikana za ndege na wanyama watambaao. Waliondoa magonjwa kadhaa, ikiwa ni pamoja na magonjwa ya viungo na kifua kikuu.

Uchunguzi huu mpya unaweza kuishia kupindua utambuzi wa hapo awali. Katika mfano mwingine, utafiti ulioongozwa na Ewan Wolff, daktari wa wanyama na mwanahistoria katika Chuo Kikuu cha Wisconsin, ulihitimisha kwamba seti za vidonda vya ncha laini vinavyoonekana mara kwa mara imependekezwa, lakini maambukizi ya vimelea ambavyo husababisha athari sawa katika ndege.

Hata hivyo, hata madaktari wa mifugo hushangazwa na uchunguzi huu.

Katika karatasi iliyochapishwa mwaka jana, Anné na wenzake walielezea vidonda visivyo vya kawaida. Lakini wanasayansi wa mifugo aliozungumza nao walisema hawajawahi kuona kitu kama hicho.

Mbinu mpya

Tofauti na utambuzi wa wanyama hai leo, bila shaka, ni kwamba kwa dinosaria upo kidogo sana kwenda kwenye mfupa na tishu nyingine ngumu kama meno, na wakati mwingine ngozi, manyoya au nywele. "Chochote ambacho sehemu moja tu ya utambuzi ni mfupa, hiyo ni ngumu sana," anasema Anné. "Kwa sababu tuna habari chache sana ambazo tunaweza kutumia, dalili hizo chache,