Felix Tshisekedi: Changamoto kuu za muhula wa pili kama rais wa DRC

Armand Mouko Boudombo

BBC Africa

Mahakama ya Katiba ya Congo imethibitisha Jumanne , tarehe 9 Januari, ushindi wa rais anayemaliza muda wake katika uchaguzi wa rais wa tarehe 20 Disemba 2023. Kufuatia kutangazwa kwake sasa Tshisekedi anakabiliwa na changamoto kadhaa ambazo anapaswa kuzitatua.

Kwa Félix Tshisekedi, mwenye umri wa miaka 60, wakati umefika wa kujiandaa kwa ajili ya kuapishwa, uliopangwa kufanyika Januari 20.

Baada ya kuthibitishwa kuchaguliwa tena Jumanne hii, Januari 9, 2023, kwa asilimia 73.47 ya kura, ataapishwa kwa muhula wa pili wa miaka mitano, Januari 20 baada ya ile aliyoipata mwaka 2019.

Nafasi ya pili ya mamlaka, kwa mtu ambaye aliahidi wenzake katika 2018, "utawala wa sheria ambapo mgawanyo wa madaraka utakuwa ukweli". Na ambaye alikuwa ameonyesha nia yake "kukomesha utawala wa makundi yenye silaha ambao wanaomboleza Kongo".

Tathmini mchanganyiko juu ya kiwango cha usalama

Kampeni za Desemba 2018 mjini Goma, moja ya miji mikubwa mashariki mwa nchi hiyo, sehemu ya DRC iliyokumbwa na mgogoro wa kiusalama ambao umedumu kwa miongo kadhaa, Felix Tshisekedi alitangaza kwa mfano:

"Mauaji haya yote tunayoyaona huko Beni, mauaji haya yote, vurugu hizi zote, tutayatokomeza. Tutaenda kuwaona majirani zetu na tutajaribu kutafuta msingi wa pamoja kwa sababu hatutaki tena maisha ya Wakongo yapotee katika vurugu hizi zisizo za lazima; Tutailinda nchi. »

Rais Tshisekedi baadaye alichukua hatua kadhaa za kurejesha amani nchini humo, akitangaza mwaka 2021 hali ya kuzingirwa katika majimbo ya Ituri na Kivu Kaskazini.

Utawala wa kipekee ambao ulichukua nafasi ya utawala wa kiraia, kwa lengo la kukomesha vitendo vya makundi yenye silaha katika eneo hilo.

Aliongeza kwa hili, wito wa uhamasishaji wa vijana, ambao uliwezesha kuajiri maelfu ya vijana katika safu ya jeshi la kawaida, na kuanzisha operesheni ya silaha, yenye lengo la kuunganisha wanachama wa vikundi vyenye silaha katika shughuli za kiraia.

Hata hivyo, matokeo hayaonekani kufuata, hata kama F. Tshisekedi anaamini kuwa mipango yake imezaa matunda.

"Utawala huu wa kipekee umewezesha kuboresha hali ya usalama katika baadhi ya maeneo ya majimbo mawili yanayohusika, hasa kupunguza udanganyifu wa madini na forodha unaochochea migogoro, kupunguza mvutano wa jamii na utulivu wa utawala kupitia kuanzishwa tena kwa mamlaka ya serikali," alitangaza kwa wabunge mnamo Novemba 3.

Hata hivyo, kwa upande wa ardhi, hali bado ni tete. Mnamo Novemba 14, mji wa Kishishe huko Kivu Kaskazini, uliotekwa tena miezi michache mapema, ulianguka mikononi mwa waasi wa M23.

Kwa mujibu wa IOM, kuna wakimbizi wa ndani milioni 6.9 nchini DRC, kutokana na mgogoro huu, ikiwa ni pamoja na 4,500 katika mwezi wa Novemba pekee.

Mvutano wa kidiplomasia na nchi jirani

Baada ya miezi sita ya utulivu, mapigano yalianza tena mwanzoni mwa Oktoba huko Kivu Kaskazini kati ya waasi wa M23 na jeshi la Kongo (FARDC) linaloshirikiana na makundi yenye silaha yanayojitambulisha kama "patriots".

Katika kutafuta suluhu ya mgogoro huo, mamlaka za Kongo zilianzisha hatua za kidiplomasia kwa kuziunganisha nchi za Afrika Mashariki, ambazo zilisababisha mipango kutoka Nairobi nchini Kenya na Luanda nchini Angola, kwa lengo la kumaliza mgogoro huo.

Mipango hii iliibua mazungumzo kati ya serikali na makundi yenye silaha yanayoendesha shughuli zake mashariki mwa DRC, isipokuwa M23, na uhamasishaji wa jeshi la kikanda, ambalo lilijiondoa miezi michache baadaye.

"Jeshi la kikanda limegeuka kuwa nguvu ya kuingilia kati kwa kuanzisha aina ya maeneo ya bafa ambayo hakuna mtu aliyetaka," anachambua Onesphore Sematumba, mtafiti wa Kikundi cha Mgogoro wa Kimataifa kwa kanda ya Maziwa Makuu.

Kinshasa mara kwa mara inaituhumu nchi jirani ya Rwanda kwa kuwaunga mkono waasi wa M23, jambo ambalo Kigali imekuwa ikikanusha.

Wakati wa kampeni za urais Desemba 20, Felix Tshisekedi alitishia kuishambulia Rwanda iwapo atachaguliwa tena.

"Nitaitisha mkutano wa bunge ili kuniidhinisha kutangaza vita dhidi ya Rwanda," alisema, mbele ya umati wa wanaharakati katika eneo la Place Sainte-Thérèse mjini Kinshasa.

Katika kujibu kauli hiyo rais wa Rwanda wiki mbili baadaye alisema. "Ni wale wanaotamani ( uharibifu) kwetu sisi ambao wataupitia ," aliwaahidi wenzake waliokusanyika katika kasri mnamo Disemba 30 kwenye sherehe ya jadi ya mwisho wa mwaka.

Kinshasa pia inapingana na Nairobi mshirika wa DRC katika vita dhidi ya ukosefu wa usalama, Kenya inaonekana kubadilisha sera yake tangu mabadiliko ya uongozi wa nchi.

Hali ya taharuki ilitanda mwezi Disemba mwaka jana, wakati katikati ya kampeni za uchaguzi, rais wa zamani wa tume ya uchaguzi ya Congo, Corneille Nangaa, alipozindua "muungano wa mto Congo" kutoka Nairobi mnamo tarehe 15 Disemba 15.

Muungano wa kisiasa na kijeshi unaoyaleta pamoja makundi yenye silaha likiwemo kundi la M23, linaloendesha shughuli zake katika majimbo ya Kivu Kaskazini, Kivu Kusini na Ituri, ambao lengo lake ni "kuiokoa DRC na kuhakikisha amani inarejea " .

Kwa kujibu, DRC ilimuita nyumbani balozi wake aliyeko Nairobi pamoja na Jumuiya ya Nchi za Afrika Mashariki (EAC).

Kinshasa pia imezitaka mamlaka za Kenya kumkamata rais huyo wa zamani wa CENI, ambaye amekuwa akiishi uhamishoni kwa miezi kadhaa, ombi ambalo lilikataliwa na Rais William Ruto, "Sisi hatuwakamati watu ambao wametoa taarifa, tunawakamata wahalifu" alitangaza.

Kudhibiti mgogoro wa kisiasa katika eneo la Mashariki ambalo limegeuka kuwa mgogoro wa kidiplomasia wa eneo hilo, itakuwa moja ya changamoto za muhula wa pili wa rais wa Congo, lakini si hivyo tu.

Kutuliza mgogoro wa kisiasa

Mgogoro wa baada ya uchaguzi haukuwa wa kusisimua sana, ikilinganishwa na ule wa uchaguzi wa rais wa 2018.

Mwaka huu, ni faili mbili tu zilizopokelewa mbele ya Mahakama ya Katiba, ikiwa ni pamoja na ile ya mpinzani Théodore Ngoy, ambaye alifika na 0.02% ya kura kulingana na matokeo yaliyochapishwa na CENI, na ile ya David Mpala Ehetshe.

Maombi yao ya kufuta uchaguzi wa Desemba 20, 2023 kwa "makosa makubwa" yalikataliwa mbele ya Mahakama ya Katiba ambayo "maombi mawili yalikubaliwa lakini hayana msingi.

Ukosefu huu wa shauku katika changamoto ya kisheria kwa uchaguzi huu, hata hivyo, hauonyeshi utulivu ndani ya tabaka la kisiasa la Kongo.

Wapinzani wakuu, ikiwa ni pamoja na Martin Fayulu, Moïse Katumbi na Denis Mukwege, walionyesha kutoridhishwa kwao na matokeo ya uchaguzi, kabla ya kutangazwa kwa matokeo ya muda na CENI.

Siku ya uchaguzi, muungano wa wagombea 4 akiwemo Martin Fayulu ulitaka matokeo hayo yafutwe.

Moïse Katumbi, ambaye alishika nafasi ya pili, analaani malalamiko kadhaa ikiwa ni pamoja na "kuwepo kwa mashine za kupigia kura katika nyumba za watu binafsi" na kuahidi kutokubali matokeo haya, na kutoa wito wa "maandamano ya amani".

Martin Fayulu, mgombea aliyeshika nafasi ya tatu kwa asilimia 5.33, kwa mujibu wa matokeo yaliyochapishwa na CENI, pia alikataa kupinga matokeo hayo mbele ya Mahakama ya Katiba.

"Hatutahalalisha Mahakama ya Katiba ambayo si moja. Mahakama ya kisiasa na ya kikabila... Darasa la kisiasa lazima liungane kuweka mfumo wa utawala, na tarehe ya uchaguzi sahihi na ujao," Prince Epenge, msemaji wa Martin Fayulu, aliiambia BBC.

Serikali kupitia msemaji wake, Patrick Muyaya, tayari imeonya kuwa haitakubali maandamano yoyote ya mitaani.

Katika siku za nyuma, maandamano kadhaa ya upinzani yalitawanywa kwa nguvu na polisi mjini Kinshasa, kabla na baada ya uchaguzi.

Mwezi Mei mwaka jana, wanaharakati kadhaa wa upinzani walijeruhiwa wakati wa maandamano yaliyoitishwa na wapinzani ikiwa ni pamoja na Moise Katumbi, Martin Fayulu, Augustin Matata Mponyo na Delly Sesanga dhidi ya ukosefu wa usalama, gharama kubwa ya maisha na kutokamilika kwa mchakato wa uchaguzi.

Wakati wa maandamano hayo, polisi waliripoti majeruhi 25 miongoni mwa safu zao, ikiwa ni pamoja na wawili katika hali mbaya.

Kurejea kwa utulivu katika tabaka la kisiasa pia itakuwa moja ya changamoto za Rais Tshisekedi.

Kurejesha hali nzuri ya uchumi

DRC imejaa rasilimali nyingi za asili. Miongoni mwa mambo mengine, inamiliki zaidi ya nusu ya akiba ya dunia ya cobalt, madini muhimu kwa utengenezaji wa simu za mkononi na betri za gari, pamoja na uwezo wa kipekee wa umeme barani Afrika.

Uchumi unatawaliwa na sekta isiyo rasmi, ambayo inawakilisha 70% ya kitambaa cha kiuchumi ambacho hutoa zaidi ya 90% ya mapato ya kaya hutoka kwa shughuli zisizo rasmi na mfumuko wa bei umefikia 22%, matokeo ya mgogoro wa Urusi na Ukraine.

"Unapokuwa na mfumo wa uchumi ulioharibika ambapo biashara hazina kazi na kazi ziko mitaani, moja kwa moja mfumo wa uchumi utateseka," anaelezea mchambuzi wa uchumi wa Kongo na mfanyabiashara Mathieu Takizala.

Hii ni tofauti na matarajio ya rais aliyechaguliwa tena, wakati alipotafuta mamlaka ya kwanza.

Felix Tshisekedi aliahidi vita dhidi ya umaskini kuwa "kipaumbele kikubwa cha kitaifa".

Moja ya malengo yake ilikuwa hasa "kuongeza mapato ya wastani kwa kila mtu hadi $ 11.75 kwa siku, ikilinganishwa na $ 1.25 leo," alisema wakati wa mahojiano na BBC mnamo Disemba 2018.

Pia ana uhakika kwamba mpango wake unaweza kutekelezwa kwa mihula miwili ya urais - kipindi cha miaka 10 - na utagharimu takriban dola bilioni 86.

Lakini kwa mujibu wa Benki ya Dunia, karibu asilimia 62 ya raia wa Kongo, au karibu watu milioni 60, waliishi chini ya dola 2.15 kwa siku

Changamoto kubwa za kijamii

Kuanzia ukosefu wa usawa wa kijinsia hadi mapambano dhidi ya ufisadi, Felix Tshisekedi anakabiliwa na kibarua kikubwa kujenga miundo mbinu ya hususan ya ujenzi wa barabara ambayo imekuwa ahadi yake kwa WaCongo ambayo hadi leo hajaweza kuitekelezea. Maeno mengi ya Congo hayafikiwi kutokana na ukosefu wa miundo mbinu ya usafiri.

Miundo mbinu ya DRC, inayohitajika ni kilomita za mraba milioni 2.3, lakini ina kilomita za mraba 3,000 tu za barabara za lami kulingana na takwimu za hivi karibuni kutoka Wizara ya Kazi za Umma. Barabara zingine za kilomita 158,000 ni mbovu.

Hii inafanya usafiri ndani ya nchi kuwa mgumu, na watu huamua kutengeneza boti ambazo mara kwa mara hugharimu maisha ya watu kadhaa kila mwaka.

Kwa Uber Wangota, mtaalamu wa masuala ya maendeleo ya jamii, "kipaumbele cha vipaumbele katika muktadha wa Congo ni eneo la ujenzi wa barabara. Kwa sababu kule ambako barabara inakwenda, maendeleo yanafuata. Na, utaona pia kwamba kama na tu kama serikali itawekeza katika ukarabati wa karibu barabara zote kuu nchini, kile tunachokiita barabara za kitaifa ambazo zitapita katika maeneo yote, ndani ya nchi tutafanya juhudi za kuunganisha barabara za ndogo za mikoa na barabara za huduma za kilimo kwenye barabara hii kuu ya lami, ambayo itakuwa na athari hata katika kiwango cha usalama ambacho kitaboresha''.

Kwa upande wa elimu, Felix Tshisekedi aliagiza elimu ya msingi bure ambayo ilianza kutekelezwa mwezi Septemba 2019.

Mwezi Novemba mwaka jana mbele ya wabunge, kiongozi huyo wa Congo alisema kuwa "shule 1,230 zilijengwa kama sehemu ya mpango wa maendeleo ya mitaa katika maeneo 145".

Hii ingewezesha "kuongeza idadi ya wanafunzi waliosajiliwa kwa zaidi ya milioni 5," aliongeza.

Lakini juhudi bado zinaendelea kufanywa katika sekta hiyo kulingana na Ocha, ofisi ya uratibu wa masuala ya kibinadamu, ambayo ilianzisha katika ripoti kwamba "zaidi ya watoto milioni 7 wenye umri wa miaka 5 hadi 17 bado walikuwa nje ya shule mnamo 2022".

Shirika hilo pia linaeleza kuwa kiwango cha kusoma na kuandika kwa wanawake ni asilimia 22 chini ya wanaume, na kwamba mishahara ya wanawake ni asilimia 77.3 chini kuliko ile ya wanaume.

Kwa upande wa afya, rais wa Congo alizindua mpango wa kujifungua bila malipo katika hospitali za umma mwezi Septemba mwaka jana, katika nchi ambayo karibu nusu ya idadi ya watu hawana huduma bora kwa mujibu wa Ocha.

Shirika hilo la Umoja wa Mataifa pia linaeleza kuwa nchi hiyo ni miongoni mwa nchi zenye viwango vya juu vya vifo duniani, ikiwa na kiwango cha vifo 70 kwa kila vizazi 1000.

Uhuru wa vyombo vya habari na mapambano dhidi ya ufisadi

Mkakati mwingine pia utakuwa ni wa vita dhidi ya ufisadi. "Hakuacha sekta yoyote," alisema Jules Alingete, mkuu wa taasisi kuu ya ukaguzi wa fedha za DRC, katika mahojiano na BBC mwezi Disemba mwaka jana.

Mwaka 2022, nchi hiyo ilishika nafasi ya 166 kati ya nchi 180 kwa mujibu wa ripoti ya Transparency International ya mtazamo wa rushwa. Kwa mujibu wa takwimu za shirika hilo, asilimia 80 ya watumiaji wa huduma za umma walilipa rushwa wakati wa mwaka uliofanyiwa ukaguzi.

Pia kuna suala la uhuru wa vyombo vya habari. Kwa mujibu wa Shirika la Waandishi Wasio na Mipaka, nchi hiyo ilishika nafasi ya 124 kati ya 180 mwaka 2023.

Shirika la kutetea haki za waandishi wa habari nchini humo, JED, limesema katika ripoti yake mwezi Novemba mwaka jana kwamba limerekodi visa 88 vya mashambulizi mbalimbali dhidi ya waandishi wa habari na vyombo vya habari nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo tangu kuanza kwa mwaka wa uchaguzi.

Miongoni mwa mashambulizi hayo, linasisitiza shirika hilo, kuna kesi 40 za unyanyasaji wa kimwili, kesi 30 za kukamatwa au kuhojiwa, na kesi 18 za kufungwa kwa vyombo vya habari au kupiga marufuku vipindi vya kisiasa au matangazo.

Wakati wa muhula wa kwanza wa Felix Tshisekedi, shirika hilo linasema lilibaini mashambulizi 523 dhidi ya vyombo vya habari, ikiwa ni pamoja na kukamatwa kwa watu 160 tangu aingie madarakani.

Katika mkutano na waandishi wa habari siku moja baada ya kuchapishwa kwa ripoti hii, msemaji wa serikali ya Congo, Patrick Muyaya alilishutumu shirika hilo kwa kugawanyika na kwa kupandisha tu alama nyeusi.

Pia alisema kuwa "Waandishi wengi wa habari waliopigwa au kuuawa walikuwa mashariki mwa nchi ambako kuna hali ya ukosefu wa usalama inayosababishwa na wapiganaji wa M23."

Imetafsiriwa na Dinah Gahamanyi