Je, Iran imezidungua ndege za kivita za F-35 za Israel?

Katika siku za hivi karibuni, vyombo vya habari vya Iran na baadhi ya maafisa wamechapisha ripoti nyingi za "ndege kadhaa za kivita za F-35 za Jeshi la Anga la Israel kushambuliwa."

Ripoti hizi zilianza wakati wa vita vya siku 12 na Israel na zinaendelea hadi leo.

Israel imekanusha ripoti hizi, ikisema kuwa ndege zote na marubani wao wamerudi salama katika vituo vyao.

Ripoti za vyombo vya habari vya Iran na maafisa wake kuhusu kushambuliwa kwa ndege hizi zinazojulikana kama ndege za kisasa zaidi za kivita za Magharibi, hata zinataja "mahali zilipoanguka" kama "karibu na Varamin, Tabriz, na Kermanshah" na hata zinadai kuwa "rubani wa kike wa Israeli alikamatwa baada ya kutua kwa dharura."

Je, Iran ina uwezo wa kudungua ndege hizo?

Wizara ya mambo ya nje ya Israeli ilizodoa madai haya yaliyotolewa kwenye televisheni ya Iran, ikihoji kwa kejeli kwanini picha za marubani waliokamatwa hazijatolewa.

Katika mahojiano ya televisheni ya Iran, suala la kutoonyeshwa kwa picha za ndege zilizodunguliwa lilihusishwa na masuala ya kiusalama na kijeshi, na jibu la moja kwa moja halikutolewa.

Madai haya ya Iran hayajapewa uzito mkubwa katika vyombo vya habari vya kimataifa wala miongoni mwa wachambuzi wa masuala ya ulinzi. Profesa Justin Brank, mtafiti wa nguvu za anga na teknolojia katika taasisi ya utafiti ya Uingereza, Royal United Services Institute (RUSI), ameiambia BBC kuwa madai hayo hayana msingi kutokana na uwezo wa kijeshi wa Iran.

Akirejelea uwezo wa Iran unaojulikana katika ulinzi wa anga, anasema: "Ingawa Iran imetumia rada kadhaa, kama vile mfumo wa Kirusi wa Nebo-M, ili kuongeza uwezekano wa kugundua ndege za F-35 na ndege nyingine za siri (stealth aircraft), haikuwa na uwezo wa kiufundi kufuatilia ndege za siri kama F-35, achilia mbali kuzishambulia. Hii ilikuwa katika hali ambapo rada zake nyingi za ulinzi wa anga na mifumo ya makombora ya masafa marefu iliharibiwa haraka mwanzoni mwa mzozo."

Licha ya Iran kuzindua aina mbalimbali za makombora ya kutungulia ndege yaliyotengenezwa nchini humo, tafiti za kijeshi, ikiwemo ripoti kamili ya Shirika la Ujasusi la Idara ya Ulinzi ya Marekani, zimetilia shaka uwezo wa kijeshi wa Iran na ufanisi wa mifumo hii. Ripoti hiyo inasema mifumo ya Iran "ina upungufu katika ufanisi wake," na utendaji wake unaendelea kutathminiwa kuwa "duni ikilinganishwa na mifumo ya kisasa ya Magharibi au Kirusi."

Je, kuna ushahidi wa kushambulia F-35 za Israeli?

Hakuna ushahidi wa kuaminika uliotolewa kusaidia madai ya Iran.

Hakuna picha za mabaki ya ndege zenye namba za serial ambazo zinaweza kuthibitishwa zimetolewa, isipokuwa picha chache zilizozalishwa na akili bandia au mabaki ya ndege nyingine za kivita zisizohusiana na mzozo wa hivi karibuni, pamoja na picha za ndege za kivita za Kirusi zilizoshushwa nchini Ukraine.

Hii inapingana na utaratibu wa vyombo vya habari vya Iran kutoa picha wazi za droni za Israeli zilizoshushwa.

Hakuna dalili za Marubani wa Israeli kukamatwa

Licha ya madai ya Iran kuhusu kukamatwa kwa rubani au marubani wa Israeli, ambayo Israeli imekanusha, hakuna picha zozote za mateka zilizotolewa, wala hakuna utambulisho wa "rubani au marubani" ambao Iran inadai kuwakamata.

Historia ya migogoro ya kijeshi kati ya Israeli na Hamas na Hezbollah inaonyesha kuwa jamii ya Israeli ina hisia kali kuhusu kukamatwa kwa vikosi vya kijeshi, na tukio kama hilo haliwezi kufichwa.

Vyombo vya habari vya Israeli, ambavyo hufanya kazi kwa uhuru dhidi ya serikali, havijachapisha ripoti zozote kuhusu kukamatwa au kudunguliwa kwa ndege za jeshi la anga la Israeli, na vimeita ripoti za vyombo vya habari vya Iran "propaganda za serikali."

Sifa za F-35

F-35 inajulikana kama ndege ya kisasa ya kivita ya kizazi cha tano. Ubunifu na vifaa vilivyotumika kuitengeneza huifanya isionekane kirahisi katika rada za adui. Ndege hii ina sifa tatu kuu:

Kwa nini F-35 ni muhimu kwa Israeli?

Toleo la Israeli la F-35, F-35I "Adair," ni la kipekee. Israeli ndiyo mshirika pekee wa F-35 aliyepata ruhusa kutoka Marekani kufanya marekebisho makubwa ya ndani kwenye ndege hiyo, na kuibadilisha kuwa mfumo wa silaha uliobinafsishwa kulingana na mahitaji yake maalum ya kimkakati.

Wataalam wanaamini kwamba huenda sababu ya Jamhuri ya Kiislamu ya Iran kulenga ndege hii na kudai kuiangusha ni, pamoja na ndege hiyo kuashiria ubora wa anga wa Israeli katika eneo hilo, pia ni njia ya kulenga mfumo wa kijeshi wa Israeli wa hatua za kuzuia.

Je, China ina uwezo wa ulinzi wa anga dhidi ya F-35?

Madai yasiyothibitishwa yamekuwa yakisambaa kwenye mitandao ya kijamii kuhusu jaribio la Iran au hata mafanikio yake katika kununua mfumo wa kisasa wa ulinzi wa anga kutoka China. Mfumo muhimu zaidi wa masafa marefu wa China ni HQ-9, ambao una kazi sawa na S-300 ya Urusi.

Profesa Justin Brank anasema: "Mifumo ya ulinzi wa anga ya Kichina na Kirusi inajumuisha rada na sensorer ambazo, katika hali fulani, zina uwezo wa kugundua, kufuatilia na hata kushambulia F-35.

Hata hivyo, hata kama China au Urusi zilikubali kuuza mifumo yao ya kisasa zaidi kwa Iran, usakinishaji na uendeshaji wa mtandao kama huo tata na uliounganishwa wa ulinzi wenye sensorer zenye tabaka nyingi na vituo vingi ungechukua miaka.

Na kuna uwezekano mkubwa kwamba Israeli, ikiona hatua kama hizo, ingezuia kupelekwa."

Je, China ina ndege ya kisasa ya kivita ya siri?

Pia kuna ripoti zisizothibitishwa kuhusu nia ya Iran ya kununua ndege za kivita za Kichina. China imetoa mifano kadhaa ya ndege za kivita za kisasa katika miaka ya hivi karibuni, ikiwemo J-16 na J-10 ambazo zinalingana na F-15 na F-16. Hata hivyo, hakuna ndege hizi zilizojaribiwa katika hali ya vita.

China pia imetoa ndege inayoitwa J-20, ambayo inaonekana kama jibu kwa F-22 ya Marekani na kwa kiasi fulani, F-35.

Walakini, ndege hii bado iko katika hatua za maendeleo na majaribio na haionekani kuwa kwenye orodha ya mauzo ya silaha ya China kutokana na matumizi ya teknolojia za kijeshi za siri.

Kwa muhtasari, ingawa Iran imedai kufyatua ndege za F-35 za Israeli, hakuna ushahidi wowote wa kuaminika au wa kiufundi unaounga mkono madai haya. Israeli imekanusha vikali ripoti hizo, na wataalam wa kijeshi wanatilia shaka uwezo wa Iran wa kufuatilia na kulenga ndege za kisasa kama F-35.