Dalkan Afrika ku yaalla oo shidaalka loo galo safaf dhaadheer sida goobaha codbixinta

Dadka reer Malawi waxaa maskaxdooda ku jira in ay shidaal saf u galaan halkii ay codeynta doorashada Talaadada safaf u gali lahaayeen.

Shidaal yari muddo soo jirtay, korontada oo joogto u go'da, qiimaha wax kasta oo sare u kacay, gaajada, faqriga iyo shaqo la'aanta dhallinyarada ayaa kordhiyay niyadjabka ka jira dalka.

Musharraxiinta doorashooyinka baarlamaanka, tan golaha deegaanka iyo tan madaxweynaha ayaa tartan ugu jira sidii ay ku heli lahaayeen codad inta dooneysa isbeddelka.

Astaamaha muujinaya in lacagtu yartahay waxaa ka mid ah doorashada oo hoos loo dhigay marka loo fiiriyo kuwii hore. Doorashada waa mid ay ku tartamayaan madaxweynaha hadda talada haya , Lazarus Chakwera iyo ninkii uu kaga adkaaday doorashadii 2020-kii, madaxweynihii xiligaas Peter Mutharika. 15 musharax ayaa ku tartamaya doorashadan.

Xafladihii ololaha ee lagu soo bandhigi jiray midabbada kala duwan waa mid aan hadda muuqaan. Boorarka doorashada ee lagu dhajiyay waddooyinka dalka waxay ka yar yihiin kuwii hore loo arki jiray.

Haddii aan dib u eegno shidaalka safafka loogu jiro, dadka waxaa ka sii dhammaanaya dulqaadka.

Waxaa la dareemaya in arrimaha shidaalka ay ka mid yihiin qodobada doorashada. Madaxweyne Chakwera hore ayuu isugu dayay in uu wax ka qabto.

Hadal uu TV-ga ka jeediyay sideed maalmood ka hor doorashada ayuu ka hadlay niyadjabka wuxuuna ka bixiyay raaligelin. Si la mid ah arrinta shidaalka, waxaa adag furshadaha shaqooyin cusub lagu helayo.

Si ay nolol uga helaan waxay dhallinyarada caagag ku shubayana naaftada iyo bansiinka, waxayna ku sii iibinayaan shan laabka lacagta rasmiga ee la iibinayo.

Magaalada koonfurta ku taal ee Mangochi, dhallinyarada way diideen in ay wareysi biyaan balse intii ay sii socdeen ayey sheegeen in ay ku duceysanayaan in ay heleen darawaliinta quusta taagaan taas oo ah sida kaliya ay ku noolaan karaan.

Sanadkii la soo dhaafay qiimaha cuntada waxay kor u kacday 30 boqolkiiba, mushaarkana ma kordhin, taasina waxay keentay in wax walba adkaadaan.

Saameynta dhibaatada dhaqaale ee dhallinyarada haysta ayaa si gaar muhiim ugu ah doorashadan. Kala bar dadka isu diwaangeliyay codeynta waxay ka yar yihiin 35 sano.

Labada musharrax ee madaxweynaha waa dad da' ah. Chakwera waxa uu jiraa 70 halka Mutharika uu isna jiro 85.

"Marka dhallinyarada codeeyaan toddobaadka dambe, waa in ay maskaxda ku hayaan dhibaatada faqriga. Madaxweynaha soo socda waa in uu wax ka qabtaa shaqo la'aanta sababtoo ah dhallinyaro badan shaqo ma hasytaan," ayey tiri Monica Chinoko oo 33 jir ah kana shaqeysa caasimada Lilongwe.

Dhalinyaro badan oo codeynaya waxay BBC-da u sheegeen in dhibaatooyinkan hadda jira ay hoos u dhigeen niyadii loo hayay doorashooyinka.

"Marka aad eegto musharaxiinta way adag tahay in aad kala doorato sababtoo ah waa rajo beel. Waa codeyneynay oo aan codeyneynay hadana wax fiican ma helin," ayey tiri Ashley Phiri oo 35 jir ah oo intaas ku dartay, "in ay rajeyneyso in hoggaamiyaha soo socda uu isbaddel weyn ku sameyn doono Malawi."

Kolonyada doorshada Mutharika dhowr tuulo ayaa joogsadeen intii ay socdeen wadada weyn ee Bakili.

Meelaha ay sii mareen meel ka mid ah taageerayasha waxay siteen boor ay ku qornaayeen "ku laabo madaxtooyada", nolosha way fiicneyd markii uu joogay madaxweynihii hore.

Dadka u soo baxay Mutharika waxaa ku jirtay haweeney da' ah oo ku qeylisay "Bacriminta".

Waxay dooneysay in la ogaado arrimaha haysta 80 boqolkiiba dadka oo ku nool meelaha miyiga.

Intooda badan dadkan waxay ku nool yihiin waxa ay ku abuurtaan dhulkooda yar iyagoo lacag sidaas ku sameeya.

Chakwera wuxuu hore u ballanqaaday in uu yareeyo lacagta ku baxda beerashada. Balse taas ma dhicin. Lix jibaar ayuu qiimaha kordhay laga soo bilaabo sanadkii 2019.

Madaxweynaha wuxuu ku eedeeyay qaar ka mid ah asxaabta mucaaradka in ay la shaqeynayaan ganacsato gaar ah si loo carqaladeeyo qiimaha daawada bacriminta.

Wuxuu u ballanqaaday beeraleyda yar yar in qiimaha uu sidiisa ku soo laabanayo laga bilaabo bisha dambe. Chakwera waxa soo martay shan sano oo aad u adag.

Wuxuu sheegay in uu maalgelinayo msutaqbalka dalka. Wuxuuna sidoo kale ballaanqaday in cunug kasta oo dhasha loogu shubayo akoonkiisa 290 doolar. Lacagtaas waxay carruurta qaadanayan marka ay gaaraan 18 sano.

Musharaxinta madaxweynaha dhammaantood waxay ballanqaadeen in ay sameynayaan isbaddel xoog leh.

Dadweynaha Malawi waxay rajeynayaan in qofkii ku guuleysta doorashada Talaalada loo dareerayo in uu keeno wax ay cunto iyo shidaal ku heli karaan.