Kooxaha xuquuqul insaanka Israa'iil oo Israa'iil ku eedeeyay inay xasuuq ka geysatay Qasa

Labo hay'adood oo hormuud ka ah xuquuqda aadanaha Israa'iil ayaa sheegay in hab-dhaqanka Israa'iil ee dagaalka Qasa uu ka dhigan yahay xasuuq ka dhan ah shacabka Falastiin.

B'Tselem iyo Dhakhaatiirta Xuquuqda Aadanaha-Israa'iil ayaa soo saaray warbixinno kala duwan Isniintii iyadoo ku saleysan daraasado dagaalka laga sameeyay 21-kii bilood ee lasoo dhaafay.

Ururrada oo muddo tobnaan sano ah ka shaqaynayay Israa'iil ayaa bayaan ay si wadajir ah u soo saareen ku sheegay in "waqtiyadan mugdiga ah ay si gaar ah muhiim u tahay in waxyaabaha loogu yeero magacooda", iyaga oo "ku baaqaya in dembigan si degdeg ah loo joojiyo".

Afhayeen u hadlay dowladda Israa'iil ayaa sheegay in ay si adag u diidday eedeymaha xasuuqa oo ah kii ugu horreeyay ee ay soo jeediyaan hay'adaha xuquuqul insaanka ee fadhigoodu yahay Israa'iil.

"Xoogaggeenna difaaca waxay beegsadaan argagixisada weligoodna ma beegsan rayidka. Xamaas ayaa mas'uul ka ah dhibaatada ka taagan Qasa," ayuu yiri David Mencer.

Shir jaraa'id oo ka dhacay magaalada Qudus Isniintii, ayay agaasimaha fulinta ee B'Tselem Yuli Novak ku sheegtay in warbixinta ururkeeda ay tahay "mid aanan waligeen malaynayn inaan qori doonno".

Dukumentigan oo ka kooban 88 bog ayaa waxaa lagu yiri: "Baaritaan lagu sameeyay siyaasadda Israa'iil ee Marinka Qasa iyo natiijooyinkeeda naxdinta leh, oo ay weheliyaan hadallada siyaasiyiinta sare ee Israa'iil iyo taliyeyaasha milatariga ee ku saabsan hadafyada weerarka, waxay noo horseedaysaa gabagabo aan mugdi ku jirin oo ah in Israa'iil ay qaadayso tallaabo isku-dubbarid oo ay si ula kac ah u burburinayso bulshada Falastiiniyiinta ee Marinka Qasa.

Warbixinteeda 65 bog ka kooban, Dhakhaatiirta Xuquuqda Aadanaha ee Israa'iil (PHRI) ayaa ku sheegtay in falanqaynteeda sharciga ah ee diiradda saareysa caafimaadka ay ogaatay in Israa'iil ay bartilmaameedsatay kaabayaasha daryeelka caafimaadka ee Qasa "hab labadaba xisaabsan oo habaysan".

"Caddaynta waxay muujineysaa in si ula kac ah oo nidaamsan loo burburiyo nidaamka caafimaadka iyo nolosha ee Qasa - iyada oo loo marayo weerarrada lala beegsaday isbitaallada, xannibaadda gargaarka caafimaadka iyo daad-gureynta, iyo dilka iyo xarigga shaqaalaha daryeelka caafimaadka," ayaa lagu yiri warbixinta.

Dr Guy Shalev, oo ah agaasimaha fulinta ee PHRI, ayaa yiri: "Aamusnaanta wejiga xasuuqa maaha doorasho. Waxaan rabnaa inaan carrabka ku adkeyno: ka hortagga xasuuqa ma aha oo kaliya mas'uuliyadda hay'adaha sharciga iyo siyaasadda. Kahortagidda waxay u baahan tahay tallaabo degdeg ah oo ka timaadda bulshada caafimaadka adduunka."

Ururradu waxay ogaadeen "weerarkii foosha xumaa ee dembiga ahaa ee Xamaas" ee Israa'iil 7 Oktoobar 2023 wuxuu ahaa dhacdo kicin leh oo cabsi iyo dhaawac wadajir ah u geystay Israa'iiliyiinta.

Si kastaba ha ahaatee, iyada oo ka jawaabaysa weerarka, waxay ku eedeeyeen, dawladda Israa'iil inay wadday olole ku salaysan "kor u qaadidda fikradaha xagjirka ah iyo bani'aadantinimada Falastiiniyiinta ee Qasa".

Waxay sheegeen in tani ay tixraac u tahay luqadda ay isticmaalaan hoggaamiyeyaasha siyaasadda iyo kuwa milatariga ee askarta ka dagaallamaya dhulka, kuwaas oo ku tilmaamay dhammaan Falastiiniyiinta Qasa inay mas'uul ka yihiin.

PHRI waxay ku soo gabagabaysay in falalka ay aqoonsatay aysan ahayn "mid aan dagaal ku dhicin balse ay qayb ka tahay siyaasad ula kac ah oo lagu beegsanayo Falastiiniyiinta koox ahaan"

Tiro ka mid ah hay'adaha xuquuqul insaanka ee caalamiga ah, khubarrada xuquuqda aadanaha ee Qaramada Midoobay, iyo aqoonyahanno ayaa Israa'iil ku eedeeyay inay xasuuq ka geysatay Qasa.

Maxkamadda caalamiga ah ee cadaaladda (ICJ) ayaa sidoo kale baareysa dacwad ay Koonfur Afrika u gudbisay oo ku saabsan in ciidamada Israa'iil ay xasuuq u geystaan Falastiiniyiinta ku nool Qasa.

Israa'iil ayaa si adag u beenisay eedeynta, waxayna ku tilmaantay kiiska "mid aan sal iyo raad toona lahayn" oo ku saleysan "sheegasho been iyo eex ah".

Dr Shalev ayaa BBC u sheegay in PHRI iyo B'Tselem ay ka walaacsan yihiin in hay'adaha iyo shaqaalahoodaba loo geysto gacan ka hadal iyo gacan ka hadal gudaha Israa'iil si looga jawaabo warbixintooda.

Laakiin waxaan rajaynaynaa in dadku ay maqlaan waxa aan sheegayno," ayuu raaciyay.

Yuli Novak oo ka tirsan B'Tselem ayaa sheegtay in geeddi-socodkii lagu gaaray gabagabada in Israa'iil ay sameyneysay xasuuq uu ahaa mid aad u ballaaran.

"Si aad runtii u fahanto in dalkiinna uu dhab ahaantii gaysanayo xasuuq, taasi waa hab maskaxeed oo aad u adag," ayay tiri.

"Waxay jebineysaa wax aad aasaasi ugu ah fahamkaaga cidda aan nahay."

Israa'iil ayaa dagaalkeeda Qasa billowday iyada oo uga aargoosanaysa weerarradii Xamaas ee 7-dii Oktoobar 2023, kaas oo ay ku dhinteen qiyaastii 1,200 oo qof ayna horseedday in 251 kale lagu haysto.

Weerarrada Israa'iil ayaa tan iyo xilligaas ku dilay in ka badan 59,900 oo qof Qasa, sida ay sheegtay wasaaradda caafimaadka ee Xamaas ay maamusho. Tirakoob ay soo saartay wasaaradda ayaa QM iyo kuwa kale ay ku sheegeen in ay tahay isha ugu kalsoonida badan ee laga heli karo tirakoobka khasaaraha.