Roksolana: Sułtanka z Rusi, która zmieniła oblicze Imperium Osmańskiego

Jedna z najbardziej wpływowych kobiet w historii Imperium Osmańskiego, ukochana żona wybitnego prawodawcy Sulejmana Wspaniałego – enigmatyczna postać, której spuścizna wciąż jest na nowo interpretowana, a biografia wielokrotnie przepisywana – Sułtanka Hürrem niezmiennie fascynuje miłośników historii, ponad cztery stulecia po jej śmierci w 1558 roku.

Sułtanka Hürrem, znana również jako Roksolana, nie była jedynie konkubiną czy towarzyszką sułtana. Pokonała niezwykłą drogę od niewolnicy do kobiety o ogromnym wpływie na imperium, stając się postacią, która odmieniła polityczny krajobraz XVI-wiecznego dworu osmańskiego.

Imperium Osmańskie dominowało w Europie Południowo-Wschodniej, Azji Zachodniej i Afryce Północnej od XIV wieku aż do początku XX wieku. Uważane jest za jedno z największych i najdłużej istniejących imperiów w historii.

Według wielu historyków „sułtanat kobiet”, czyli okres, w którym kobiety z dynastii królewskiej zaczęły wywierać niespotykany wcześniej wpływ na instytucje Imperium Osmańskiego, rozpoczął się właśnie wraz z awansem Hürrem.

Jej czas spędzony w osmańskim haremie, prywatnej części pałacu sułtana, gdzie przebywały jego żony, konkubiny, kobiety z rodziny oraz służące, a także jej dalsze losy zostały bardzo dobrze udokumentowane.

A jednak wieki później, tajemnica jej pochodzenia wciąż wywołuje dyskusje. Czy była niewolnicą pochodzącą z terenów dzisiejszej Ukrainy, córką prawosławnego kapłana, czy – jak sugeruje jedna z teorii – włoską szlachcianką porwaną przez piratów?

Droga od niewolnicy do żony sułtana

Większość historyków uważa, że Sułtanka Hürrem urodziła się na początku XVI wieku w historycznym regionie Rusi (Ruthenia), który obejmował tereny dzisiejszej Ukrainy, Polski i Białorusi.

Nie zachowały się żadne jednoznaczne informacje dotyczące jej prawdziwego imienia. Niektóre ukraińskie źródła podają, że mogła nazywać się Aleksandra Lisowska lub Anastazja.

Inni twierdzą, że znana była również jako La Rossa (Czerwona), Rozalia (lub Róża), Roksolan (przydomek oznaczający Rusinkę), Roksana albo Rokselana, jak nazywano ją w Europie Zachodniej.

Jednak w oficjalnych dokumentach osmańskich figuruje jako Sułtanka Haseki Hürrem. „Hürrem” oznacza radosną w języku, a „haseki” to tytuł honorowy nadawany matce dziecka sułtana.

Niektóre źródła twierdzą, że Hürrem była córką prawosławnego kapłana, inne sugerują, że pochodziła z rodziny chłopskiej.

Zachowały się przekazy, według których została pojmana podczas najazdu Tatarów krymskich w Rohatyniu, miejscowości należącej wówczas do Królestwa Polskiego, a dziś położonej w zachodniej Ukrainie, mówi prof. Feridun Emecen z Turcji.

Następnie została sprzedana jako niewolnica, przywieziona do Imperium Osmańskiego w wieku kilkunastu lat i podarowana matce księcia Sulejmana, przyszłego Sulejmana Wspaniałego, mówi prof. Zeynep Tarım, również z Turcji.

Historyczka wskazuje, że Hürrem mogła dołączyć do haremu około 1520 r., co potwierdza fakt, że ich pierwsze dziecko, książę Mehmed, urodziło się rok później.

Łamiąc wielowiekową tradycję, Sulejman w końcu ją poślubił — gest, który zaszokował dwór i wyniósł Hürrem na bezprecedensową pozycję. Wcześniej żaden sułtan Imperium Osmańskiego nie odważył się poślubić konkubiny.

Włoski trop?

Mimo powszechnej zgody co do jej Rusińskich korzeni, wciąż pojawiają się alternatywne teorie dotyczące przeszłości Hürrem.

Jedną z najbardziej kontrowersyjnych tez zaproponował badacz dr Rinaldo Marmara, który twierdzi, że odkrył manuskrypt w archiwach watykańskich sugerujący, iż Hürrem była w rzeczywistości włoską szlachcianką o imieniu Margherita, pochodzącą z rodziny Marsigli ze Sieny.

Zgodnie z treścią tego dokumentu, Hürrem i jej brat zostali pojmani przez piratów i sprzedani jako niewolnicy na dwór osmański.

Marmara posuwa się jeszcze dalej twierdząc, że manuskrypt ujawnia rzekome pokrewieństwo między potomkiem Hürrem, sułtanem Mehmedem IV, a papieżem Aleksandrem VII, co podważa jej wschodnioeuropejską tożsamość i sugeruje ukryte szlacheckie pochodzenie.

Historycy jednak pozostają sceptyczni. Prof. Tarım podkreśla, że autentyczność tej tezy wymaga znacznie solidniejszych dowodów.

Zwraca ona uwagę na brak jakiejkolwiek wzmianki na ten temat w niezwykle szczegółowych raportach weneckich ambasadorów, które należą do najbardziej wiarygodnych źródeł informacji o sprawach dworskich i dyplomatycznych tamtego okresu.

„Gdyby coś takiego rzeczywiście miało miejsce, [te zapisy] by o tym wspominały i wiedzielibyśmy o tym znacznie wcześniej,” zauważa badaczka.

Prof. Emecen podziela ten sceptycyzm przyznając, że choć Hürrem korespondowała z polską rodziną królewską, najprawdopodobniej był to element oficjalnej dyplomacji, a nie dowód na jej arystokratyczne pochodzenie.

Prof. Danuta Chmielowska, turkolożka i politolożka z Uniwersytetu Warszawskiego, zwraca również uwagę na zaangażowanie Roksolany w politykę zagraniczną.

„Dzięki wypracowanej przez siebie wyjątkowej pozycji jako żona sułtana Sulejmana I, Hürrem troszczyła się nie tylko o dobro własnej rodziny, lecz interesowała się także sprawami społecznymi oraz polityką zagraniczną Imperium Osmańskiego.”

Jednym z przejawów tej aktywności była bliska korespondencja z królem Zygmuntem Starym.

„Jej bogata wymiana listów z królem pełna jest szacunku, wyrazów przyjaźni i deklaracji współpracy. W późniejszych latach korespondencję tę kontynuowała jej córka, Mihrimah.”

„Rosyjska czarownica”

Zamieszanie pogłębia fakt, że Sułtanka Hürrem była różnie określana w różnych źródłach.

Dokumenty i poezja z epoki osmańskiej czasem nazywały ją „rosyjską czarownicą”, co było obraźliwym przezwiskiem używanym przez jej krytyków, zwłaszcza po egzekucji najstarszego syna Sulejmana, księcia Mustafy, urodzonego z innej kobiety i będącego pierwszym w kolejce do tronu osmańskiego.

Powszechnie wierzono, że to Hürrem przyczyniła się do jego zguby, torując drogę do władzy swoim własnym synom.

Prof. Emecen wyjaśnia, że termin „Rusinka” w kontekście osmańskim nie odnosił się wyłącznie do etnicznych Rosjan. Było to raczej geograficzne określenie dla osób pochodzących z północy, w tym z terenów dzisiejszej Ukrainy i Białorusi.

Ówcześni podróżnicy z Zachodu i weneccy dyplomaci również nazywali Hürrem Rosjanką, jednak badacze twierdzą, że odzwierciedlało to bardziej jej pochodzenie geograficzne niż etniczne.

„W tamtym czasie nie istniała Rosja w dzisiejszych granicach. [W korespondencji z tego okresu] pod pojęciem 'rosyjski' rozumiano 'pochodzący z ziem rosyjskich'”, mówi prof. Emecen.

„W XVI wieku tereny zamieszkane przez Ukraińców w granicach Polski nazywano województwem ruskim, a Rohatyn był jego częścią”, dodaje Vitalii Chervonenko z BBC News Ukraina.

„Ukraińców nazywano wtedy 'Rusynami', ale nie miało to żadnego związku z Rosją”, dodaje.

W ostatnich latach tożsamość Sułtanki Hürrem nabrała nowego, politycznego znaczenia, zwłaszcza na Ukrainie, gdzie czci się ją jako postać narodową.

W jej domniemanym rodzinnym mieście Rohatynie wzniesiono jej pomniki, a meczet w okupowanym dziś przez Rosję Mariupolu nosi jej imię obok imienia Sulejmana.

W 2019 r., na prośbę ambasady Ukrainy w Ankarze, usunięto z inskrypcji na jej grobowcu w kompleksie meczetu Sulejmana w Stambule wzmiankę o „rosyjskim pochodzeniu”.

Zaktualizowana inskrypcja podkreśla teraz jej ukraińskie dziedzictwo, co pokazuje, jaką rolę jej spuścizna odgrywa w kontekście współczesnej geopolityki.

Działalność filantropijna

Wpływy Hürrem sięgały daleko poza mury haremu, ale być może to jej działalność filantropijna okazała się najbardziej trwała.

Zleciła budowę meczetów, jadłodajni i fundacji charytatywnych w Stambule i Jerozolimie, która wówczas była częścią Imperium Osmańskiego. Dzielnica Haseki w Stambule do dziś nosi jej imię.

Według prof. Chmielowskiej, Roksolana dysponowała zestawem cech i zasobów, które umożliwiły jej działalność filantropijną.

„Uczuciowa i wrażliwa na ludzkie cierpienie, w miarę możliwości starała się nieść pomoc potrzebującym. Niezależnie od tego, czy byli to janczarzy, dzieci, czy ubodzy mieszkańcy Stambułu – wszystkich otaczała troską, na jaką mogła sobie pozwolić.”

Zgodnie z zapisami historycznymi, sułtanka zmarła śmiercią naturalną w Stambule 15 kwietnia 1558 r. Została pochowana w Meczecie Sulejmana. Później, na rozkaz samego sułtana, nad jej grobem wzniesiono mauzoleum.

Jej śmierć zakończyła niezwykłe życie, lecz nie zakończyła pytań, jakie je otaczają.

Czy była ruskojęzyczną niewolnicą, włoską arystokratką, czy może niezrozumianą kobietą u władzy, Sułtanka Hürrem pozostaje jedną z najbardziej fascynujących i kontrowersyjnych postaci w historii Imperium Osmańskiego i poza nim.

Edycja: Kamila Koronska i Magdalena Mis