Jak finansowana przez Rosję dezinformacyjna sieć próbuje zakłócić wybory w Europie – śledztwo BBC

BBC ustaliło, że tajna sieć finansowana przez Rosję próbuje zakłócić nadchodzące demokratyczne wybory w jednym z państw Europy Wschodniej.

Dzięki reporterce działającej pod przykryciem odkryliśmy, że sieć obiecywała wynagrodzenie za publikowanie prorosyjskiej propagandy i fałszywych informacji podważających wiarygodność proeuropejskiej partii rządzącej w Mołdawii przed wyborami parlamentarnymi zaplanowanymi na 28 września.

Uczestnicy otrzymywali pieniądze za wyszukiwanie zwolenników prorosyjskiej opozycji w Mołdawii i ich potajemne nagrywanie, a także za przeprowadzenie tzw. sondażu. Działania te odbywały się w imieniu nieistniejącej organizacji, co czyniło je nielegalnymi. Organizator z sieci zasugerował, że wyniki tej wybiórczej próby mogą posłużyć jako podstawa do kwestionowania wyników wyborów.

Wyniki wspomnianego sondażu, sugerujące porażkę partii rządzącej, zostały już opublikowane w internecie.

W rzeczywistości oficjalne sondaże wskazują, że rządząca Partia Działania i Solidarności (PAS), założona przez prezydentkę Maię Sandu, wyprzedza prorosyjski Patriotyczny Blok Wyborczy (BEP).

Ustalono powiązania między tajną siecią a mołdawskim oligarchą Ilanem Shorem – objętym sankcjami przez USA za „szkodliwe operacje wpływu Kremla" i obecnie przebywającym w Moskwie jako zbieg. Wielka Brytania również nałożyła na niego sankcje za korupcję.

Odkryto również związki sieci z organizacją pozarządową (NGO) o nazwie Evrazia.

Evrazia ma powiązania z Ilanem Shorem i została objęta sankcjami przez Wielką Brytanię, USA i UE za rzekome przekupywanie obywateli Mołdawii, by głosowali przeciwko członkostwu w Unii Europejskiej w zeszłym roku. Referendum zakończyło się niewielką przewagą głosów za przystąpieniem.

„W 2024 roku kampania [Ilana Shora] koncentrowała się na pieniądzach. W tym roku skupia się na dezinformacji," powiedział szef mołdawskiej policji Viorel Cernauteanu w rozmowie z BBC World Service.

BBC zwróciło się do Ilana Shora i organizacji Evrazia o komentarz do wyników śledztwa – nie udzielili odpowiedzi.

Mołdawia może być niewielka, ale ze względu na swoje położenie między Ukrainą a należącą do UE Rumunią, ma strategiczne znaczenie zarówno dla Europy, jak i dla Kremla — twierdzą eksperci.

BBC World Service przeniknęło do sieci koordynowanej za pośrednictwem komunikatora Telegram dzięki linkowi przesłanemu przez sygnalistę.

Uzyskaliśmy dzięki temu kluczowy wgląd w sposób działania antydemokratycznej sieci propagandowej.

Nasza reporterka działająca pod przykryciem, Ana, wraz z 34 innymi rekrutami, została poproszona o udział w tajnych seminariach online, które miały „przygotować operatorów". Ich tytuły, takie jak „Jak przejść z kuchni do przywódcy narodowego," sugerowały, że stanowiły formę selekcji. Ana i pozostali musieli regularnie zdawać testy z przyswojonej wiedzy.

Następnie z Aną skontaktowała się koordynatorka sieci o imieniu Alina Juc. Jej profil w mediach społecznościowych wskazuje, że pochodzi z Naddniestrza — separatystycznego regionu we wschodniej Mołdawii lojalnego wobec Moskwy — a jej Instagram pokazuje, że w ostatnich latach wielokrotnie podróżowała do Rosji.

Juc poinformowała Anę, że będzie otrzymywać 3,000 lejów mołdawskich (655 zł) miesięcznie za tworzenie postów na TikToku i Facebooku w okresie poprzedzającym wybory. Pieniądze miały być przesyłane z Promsvyazbanku (PSB) — objętego sankcjami rosyjskiego banku państwowego, który pełni funkcję oficjalnego banku Ministerstwa Obrony Rosji i jest udziałowcem jednej z firm Ilana Shora.

Ana i pozostali rekruci byli szkoleni w tworzeniu treści do mediów społecznościowych z wykorzystaniem ChatGPT. Powiedziano im, że treści „przyciągają ludzi, jeśli obraz zawiera trochę satyry… ponad rzeczywistość," ale należy unikać nadmiaru AI, aby posty sprawiały wrażenie „organicznych".

W grupie na Telegramie Ana i BBC miały dostęp do wcześniejszych instrukcji przekazywanych uczestnikom. Początkowo proszono ich o patriotyczne posty dotyczące postaci historycznych z Mołdawii, ale z czasem żądania stały się jawnie polityczne.

Ana została poproszona o publikowanie bezpodstawnych oskarżeń — w tym, że obecny rząd Mołdawii planuje sfałszować wyniki wyborów, że potencjalne członkostwo Mołdawii w UE zależy od zmiany „orientacji seksualnej" kraju na LGBT, oraz że prezydent Maia Sandu ułatwia handel dziećmi.

Kampanie w mediach społecznościowych coraz częściej odgrywają kluczową rolę w wyborach krajowych. Monitorowaliśmy posty wspierające mołdawską partię rządzącą PAS, ale nie wykryliśmy żadnej oczywistej kampanii dezinformacyjnej.

W trakcie naszego śledztwa pod przykryciem, w ramach działania sieci publikowaliśmy wyłącznie treści zgodne z faktami i ograniczaliśmy ich liczbę.

Chcieliśmy ustalić, kto jeszcze należy do tej sieci, ponieważ mieliśmy dowody, że składa się ona z wielu grup podobnych do tej, do której przeniknęliśmy. Szukaliśmy wzorców podobnej aktywności na innych kontach, które mogliśmy monitorować dzięki dostępowi do Telegramu.

Ustaliliśmy, że sieć składa się z co najmniej 90 kont na TikToku — niektóre podszywają się pod serwisy informacyjne — które od stycznia opublikowały tysiące filmów, osiągając łącznie ponad 23 mln wyświetleń i 860 tys. polubień. Dla porównania, populacja Mołdawii wynosi zaledwie 2,4 mln.

Podzieliliśmy się naszymi ustaleniami z amerykańskim Digital Forensic Research Lab (DFRLab), które poinformowało nas, że według ich analizy sieć może być jeszcze większa. Szersza struktura zebrała od stycznia ponad 55 mln wyświetleń i ponad 2,2 mln polubień na TikToku — ustaliło DFRLab.

Sieć nie ograniczała się jedynie do publikowania dezinformacji. Juc zaoferowała Anie 200 lejów mołdawskich (44 zł) za godzinę w gotówce za przeprowadzanie nieoficjalnych sondaży, polegających na wypytywaniu mieszkańców stolicy Mołdawii o preferowanych kandydatów w wyborach.

Przed rozpoczęciem zadania uczestnicy otrzymali szkolenie, jak subtelnie wpływać na osoby ankietowane.

Poproszono ich również o potajemne nagrywanie rozmów z osobami, które zadeklarowały poparcie dla prorosyjskiej opozycji.

Juc ujawniła, że celem tych działań było „zapobieżenie fałszerstwom wyborczym," sugerując, że wyniki sondażu oraz tajne nagrania miały posłużyć — w przypadku zwycięstwa PAS — jako rzekomy dowód na nieuczciwość wyborów.

Z naszych ustaleń wynika również, że sieć, do której dołączyła nasza reporterka, jest finansowana z Rosji. Ana podsłuchała — i nagrała — rozmowę telefoniczną Aliny Juc, w której prosiła o pieniądze z Moskwy.

„Słuchaj, możesz przywieźć pieniądze z Moskwy… Muszę tylko wypłacić pensje moim ludziom," zarejestrowaliśmy, jak mówiła.

Nie wiadomo, kto miał jej przesłać środki, ale odkryliśmy powiązania między tą siecią a Ilanem Shorem poprzez organizację pozarządową Evrazia.

Ilan Shor i organizacja Evrazia nie odpowiedzieli na nasze ustalenia śledcze.

BBC znalazło zdjęcia opiekunki Any, Aliny Juc, na stronie internetowej Evrazia — a jedna z grup na Telegramie, do której Ana została dodana, nosiła nazwę „Evrazia leaders".

Brytyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych twierdzi, że Evrazia działa „w Mołdawii w imieniu skorumpowanego zbiegłego oligarchy Ilana Shora… w celu destabilizacji mołdawskiej demokracji".

Poprosiliśmy Alinę Juc o komentarz do naszych ustaleń — nie odpowiedziała.

TikTok poinformował, że wdrożył dodatkowe środki bezpieczeństwa przed wyborami i nadal „zdecydowanie przeciwdziała oszukańczym działaniom". Właściciel Facebooka, firma Meta, nie odniósł się do naszych ustaleń.

Ambasada Rosji w Wielkiej Brytanii zaprzeczyła udziałowi w rozpowszechnianiu fałszywych informacji i ingerencji w wybory, twierdząc, że to Unia Europejska ingeruje w wybory w Mołdawii.

Dodatkowy reportaż: Malvina Cojocari, Andreea Jitaru, Angela Stanciu

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez naszych dziennikarzy, używając przy tłumaczeniu narzędzi AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Magdalena Mis