کالبد شکافی یک کودتای نافرجام

دو روز پس از کودتای نافرجام در ترکیه تشییع جنازه بعضی از کشته‌شدگان این حادثه در استانبول و با حضور رجب طیب اردوغان انجام شده است.

این در حالی است که هزاران نفر از هواداران آقای اردوغان شنبه شب به دعوت او به خیابان‌های استانبول و بعضی از شهرهای دیگر این کشور سرازیر شدند تا قدرت رییس جمهوری در بسیج طرفدارنش را به نمایش بگذارند.

گزارش‌های رسمی از بازداشت بیشتر از شش‌هزار نفر از جمله تعدادی از افسران عالی‌رتبه و یک قاضی دادگاه قانون اساسی ترکیه حکایت دارد.

اما با وجود بازگشت آرامش نسبی به ترکیه و تثبیت موقعیت دولت، سوال‌ها و ابهام‌های زیادی درباره این کودتای نافرجام مطرح شده است.

در حقیقت به همان اندازه که اعلام خبر کودتا برای بسیاری از شهروندان ترکیه غافلگیرکننده بود، درگیری‌های گسترده در این دو شهر نیز زودتر از آن چه به نظر می‌رسید، به پایان رسید.

حجم گسترده عملیات نظامی در آنکارا و استانبول به حدی بود که شکست سریع کودتا، رهبری و مدیریت فرماندهان آن را زیر سوال برده است.

فقدان اقبال عمومی، موفقیت طرف مقابل در بسیج گسترده هواداران و شکست در جنگ رسانه‌ای از مهم‌ترین علت‌های شکست این کودتای نافرجام عنوان شده است.

ارتش ترکیه سابقه چند کودتای موفق را در کارنامه خود دارد. نظامیان قدرتمند ترکیه در سال‌های ۱۹۶۰، ۱۹۷۱ و ۱۹۸۰ موفق شدند با به دست گرفتن سلاح و سرازیر شدن به خیابان‌ها دولت‌های وقت را برکنار کنند.

آنها در سال ۱۹۹۷ هم توانستند بدون به خیابان آوردن تانک‌هایشان، نجم‌الدین اربکان، نخست‌وزیر اسلام‌گرا را وادار به کناره‌گیری از قدرت کنند.

این چهار کودتا باعث شده تا افکار عمومی در ترکیه به دخالت نظامیان حساس باشد و دولت اسلام‌گرای حزب عدالت و توسعه هم که خاطره استعفای آقای اربکان را به یاد داشت، در سال‌های گذشته از ابزار سیاسی لازم برای شکستن هیمه سیاسی نظامیان استفاده کرده است.

کم‌رنگ شدن رد پای نظامیان در سیاست ترکیه و تغییرات گسترده فرماندهان ارشد در دوران زمامداری حزب عدالت و توسعه از یک‌پارچگی ساختار ارتش این کشور کاسته است.

کودتاگران در حالی برای به دست گرفتن قدرت سیاسی در ترکیه دست به کودتا زدند که به تغییر ساختار و موقعیت سیاسی ارتش توجه نکردند و از سوی دیگر نتوانستند فرمانده ستاد مشترک و فرماندهان نیروهای نظامی را با خود همراه کنند.

از سوی دیگر فقدان اقبال عمومی و عدم مقبولیت توسل به زور برای تغییر یک دولت منتخب، باعث شد کودتاگران جایگاهی در بین مردم ترکیه نداشته باشند،‌ حتی در میان مخالفان سرسخت آقای اردوغان.

مخالفت هماهنگ احزاب مخالف دولت در پارلمان موید فقدان هرگونه پشتوانه برای این حرکت بوده است.

برخلاف کودتاگران، یکی از برگ‌های برنده آقای اردوغان در مقابله با کودتا، بسیج هوادارانش بود.

او توانست در حالی که در شهر ساحلی مرمره در شرایط نامشخصی به سر می‌برد، از طریق تماس تصویری با تلفن همراه با شبکه تلویزیونی سی ان ان ترک، هوادارانش را به خیابان‌های استانبول و آنکارا بکشاند.

حضور آقای اردوغان در تلویزیون در آن شرایط دشوار و نامطمئن برای هوادارانش اطمینان‌بخش بود و باعث شد با قوت بیشتری در صحنه حاضر شوند. از سوی دیگر مانع از پیوستن دیگر نظامیان به کودتاگران شد.

اما بر خلاف رییس جمهوری، هیچ کدام از فرماندهان کودتا بر روی صفحه تلویزیون ظاهر نشدند و مردم ترکیه تا پیش از شکست کودتا تنها از طریق بیانیه‌ای که به زور سرنیزه از شبکه تلویزیونی ت‌رت پخش شد، از اهداف عوامل ناشناس آن خبردار شدند.

به عبارتی هر چند نظامیان کودتاگر با حضور در شبکه ت‌رت موفق شدند بیانیه خود را به اطلاع مردم برسانند و پس از آن با اشغال مقر شبکه سی‌ان‌ان ترک توانستند برنامه‌های آن را قطع کنند، از هیچ کدام از ابزار اطلاع‌رسانی، از جمله شبکه‌های اجتماعی برای جلب حمایت مردمی استفاده نکردند.

و این در حالی بود که شهروندان ترکیه همزمان با حمله هلیکوپترها به ساختمان پارلمان در آنکارا و شکسته شدن دیوار صوتی بر فراز استانبول، اخبار کودتا را از شبکه‌های اجتماعی و رسانه های جمعی دنبال می‌کردند.

آقای اردوغان هیچ‌گاه به شبکه های اجتماعی روی خوش نشان نداده است ولی این بار فعالیت همین شهروند خبرنگاران به او در شکست کودتا کمک کرد.

او از همین شبکه‌ها و ابزار نوین اطلاع‌رسانی از جمله تماس تصویری با تلفن همراه و ارسال پیامک های تلفنی توانست بخش عمده‌ای از حامیان خود را دو شب پشت سر هم به خیابان‌ها بکشاند.

حضور مردم در خیابان‌های دو شهر بزرگ ترکیه در شب کودتا و مقابله آنها با تانک‌ها و هواپیماهای کودتاگران از عوامل مهم در شکست حرکت نظامی آنها بود.

اما حضور گسترده و پررنگ اسلام‌گرایان در خیابان های استانبول و آنکارا در شب شنبه، در حالی که شکست کودتا مسجل شده بود، مخاطبی فراتر را رهبران کودتا داشت.

دو روز پس از کودتای پانزدهم ژوییه، تحلیلگران در ترکیه می‌گویند حضور هواداران آقای اردوغان در خیابان‌ها موقعیت او را پیش از هر زمان دیگری در ترکیه در مستحکم‌تر کرده است.

به عبارتی به نظر می‌رسد برنده این کودتای نافرجام، رجب طیب اردوغان است.