۷ نکته در باره توافق‌نامه سایکس-پیکو

پاییز ۱۹۱۵ میلادی، در گرماگرم جنگ جهانی اول، بریتانیا، فرانسه و روسیه که یک سوی جنگ بودند، تصمیم گرفتند اگر پیروز جنگ شدند، امپراتوری عثمانی را که سوی دیگر جنگ بود بین خودشان تقسیم کنند. نماینده‌ای از بریتانیا و نماینده‌ای از فرانسه چند ماهی مخفیانه چانه می‌زدند و روس‌ها را از پیشرفت کار، آگاه می‌کردند. بالاخره ماه مه ۱۹۱۶، درست صد سال پیش، همه راضی شدند و در خفا سندی امضاء کردند به نام "توافق‌نامه آسیای صغیر"، که بعضی مورخان معتقدند جغرافیای سیاسی و حتی سرنوشت ساکنان خاورمیانه را رقم زد. این توافق‌نامه را بیشتر به نام "توافق‌نامه سایکس-پیکو" می‌شناسیم.

سایکس نام خانوادگی نماینده بریتانیا در مذاکرات بود و پیکو نام خانوادگی نماینده فرانسوی. توافق‌نامه و نقشه‌ای که در پایان مذاکرات ترسیم شد، به نام این دو نفر معروف شده است.

به‌طور خلاصه، امضاءکنندگان توافق کردند هر یک کدام بخش امپراتوری عثمانی را بردارند. بخش‌هایی تحت کنترل کامل‌شان قرار می‌گرفت و بخش‌هایی را به عنوان "تحت نفوذ" دیگری به رسمیت می‌شناختند. با نقشه امروز، سهم بریتانیا تقریبا این بود: عراق (جز تکه‌ای در شمال)، کویت، اردن (جز تکه‌ای در جنوب)، نیمه جنوبی اسرائیل (صحرای نقب)، بندر حیفا در شمال اسرائیل، و ساحل شرقی شبه‌جزیره عرب تا الاحساء. سهم فرانسه تقریبا این بود: سوریه، لبنان، آن تکه باقی‌مانده در شمال عراق، و بخش‌هایی از ترکیه که هم‌مرز سوریه است. سهم روسیه بخشی از شرق ترکیه در همسایگی ایران بود به‌علاوه استانبول. آن‌چه امروز به‌عنوان اراضی اشغالی فلسطین می‌شناسیم، یعنی کرانه غربی، و نیمه شمالی اسرائیل تحت کنترل نیرویی بین‌المللی قرار می‌گرفت.

در یک کلام، نظر ساکنان این مناطق اهمیتی نداشت. البته مخالفت‌شان می‌توانست دردسرساز باشد، اما قدرت‌های اروپایی دلیلی نمی‌دیدند پیش از تصمیم‌گیری نظرشان را جویا شوند. سیاست‌مداران اروپایی، به ویژه کسانی چون سایکس و پیکو که به خاورمیانه سفر کرده بودند، کمابیش بر این باور بودند که حکومت "روشن‌گرانه‌شان" برای مردم این سرزمین‌ها منشاء خیر و برکت است.

نخست این‌که امپراتوری عثمانی طرف دیگر جنگ بود و نباید مطلع می‌شد. دوم این‌که سرنوشت جنگ هنوز مشخص نبود. طرفین "با فرض پیروزی" توافق‌نامه را امضاء کرده بودند. نهایتا این‌که بریتانیایی‌ها به حسین بن علی، شریف مکه و امیر حجاز، قول داده بودند اگر اعراب علیه حکومت عثمانی بشورند و امپراتوری فروبپاشد، کشوری مستقل به پایتختی دمشق و تحت فرمانروایی او شکل خواهد گرفت. هرچند در توافق‌نامه سایکس-پیکو بریتانیا و فرانسه از "آمادگی" برای به رسمیت شناختن و "محافظت" از یک کشور عربی مستقل حرف زده بودند (بند اول توافق‌نامه)، اما نفس امضای چنین توافقی یقینا خشم اعراب را برمی‌انگیخت.

چند ماه بعد از امضای توافق‌نامه، بلشویک‌ها در روسیه به قدرت رسیدند. روز ۲۳ نوامبر ۱۹۱۷، روزنامه‌های پراودا و ایزوستیا متن کامل توافق‌نامه را منتشر کردند، سه روز بعد روزنامه گاردین منچستر هم به آنها پیوست. همان‌طور که انتظار می‌رفت، انتشار متن توافق‌نامه خشم اعراب را برانگیخت.

جنگ سال ۱۹۱۸ تمام شد. عثمانی‌ها شکست خوردند و امپراتوری‌شان عملا دست بریتانیایی‌ها و فرانسوی‌ها افتاد. نوامبر ۱۹۱۸ فرانسه و بریتانیا بیانیه‌ای مشترک صادر کردند و از عزم مشترک‌شان برای "آزادی کامل و نهایی مردم" از "سلطه ترک‌ها" گفتند، و "ایجاد دولت‌های ملی" مبتنی بر "انتخاب آزادانه جمعیت بومی" در سرزمین‌های امپراتوری شکست‌خورده عثمانی. اما توافق‌نامه آسیای صغیر و نقشه‌ای که سایکس و پیکو زیرش را امضاء کرده بودند، در عمل بعد از تأسیس جامعه بین‌الملل در سال ۱۹۲۰ معنا یافت، زمانی که نهاد خلف سازمان ملل متحد اداره بخش‌های مختلف خاورمیانه را به دولت‌های بریتانیا و فرانسه واگذار کرد.

چون برخی مورخان معتقدند جغرافیای سیاسی خاورمیانه در همان نقشه ترسیم شده و ریشه مشکلات گاه حل‌ناشدنی این منطقه در خطوطی است که سایکس و پیکو بدون توجه به تفاوت‌های قومی و مذهبی ساکنان این سرزمین‌ها کشیدند. این باور به ویژه بین عرب‌ها بسیار قوی است، تا جایی که ابوبکر بغدادی، رهبر داعش، صد سال بعد، همچنان از برچیدن مرزهای سایکس-پیکو و خلافت بر همه این سرزمین‌ها می‌گوید.