سقوط هواپیمای روسی و مسأله امنیت فرودگاه‌ها

یک هفته از سقوط هواپیمای مسافربری روسی در صحرای سینای مصر می‌گذرد. متخصصان می‌گویند دلیل حادثه، که جان ۲۲۴ نفر را – که اغلب گردشگر بودند – گرفت، به احتمال فراوان انفجار بمب توی هواپیما بوده است.

بر مبنای همین احتمال است که دولت بریتانیا همه پروازهای بین این کشور و مصر را لغو کرده است. در نتیجه هزاران جهانگرد بریتانیایی که به سواحل شرم‌الشیخ رفته بودند، همان‌جا ماندگار شده‌اند و نمی‌توانند برگردند.

دولت بریتانیا می‌گوید از بابت امنیت فرودگاه شرم‌الشیخ نگران است. در این گزارش می‌خواهیم ببینیم در سال‌های اخیر برای مطمئن‌تر بودن پروازها و سلامت مسافران چه تغییراتی در بازرسی‌های فرودگاهی اعمال شده است.

اگر فرض کنیم دلیل سقوط ایرباس روسی انفجار بمب بوده، پرسش بعدی این است که چه کسی می‌توانسته بمب را در هواپیما کار بگذارد؟ پاسخ این است که یا مسافران یا خدمه – از کارکنان زمینی گرفته تا کادر پرواز.

نورمن شنکس، رئیس سابق امنیت گروهی در شرکت اداره‌کننده فرودگاه هیترو لندن، معتقد است به هر دو دسته به یک اندازه باید پرداخته شود. می‌گوید (فرایند ارزیابی) به‌ویژه در مورد کارکنان مبهم‌تر و پراکنده‌تر است. واقعاً چطور می‌شود مطمئن شد که تروریست‌ها به عملیات امنیتی یک فرودگاه نفوذ نکرده‌اند؟

یک راه این است که همه کارکنان را هر بار که وارد محدوده‌های حساس می‌شوند، وارسی کنیم. رویه‌ای که از اوایل دهه نود میلادی در بریتانیا و از سال ۲۰۰۴ در بقیه اتحادیه اروپا اجرا شده است.

آن‌طور که آقای شنکس می‌گوید: "آنچه در بریتانیا شرایط را عوض کرد یازده سپتامبر نبود، بمب‌گذاری لاکربی بود." اشاره او به هواپیمای شرکت پان آمریکا است که دسامبر ۱۹۸۸ در مسیر لندن-نیویورک منفجر شد و ۲۷۰ سرنشین آن جان باختند.

وی می‌گوید: "تا مدتی بعد از حادثه نمی‌دانستیم بمب چگونه وارد هواپیما شده. باید سریع عمل می‌کردیم، به همین خاطر مقررات مربوط به کارکنان را تغییر دادیم."

کارکنان فرودگاه‌ها در همه فرودگاه‌های اروپا باید هر بار وارد محدوده‌ای حساس می‌شوند، مثل مسافران، بازرسی شوند، هر چند بار که بروند و بیایند. متخصصان می‌گویند چنین رویه‌ای در آمریکا و کشورهای دیگر وجود ندارد.

زک گلد، از محققان مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، می‌گوید بازرسی مسافران در شرم‌الشیخ سفت‌وسخت است. به اعتقاد او "اگر بمبی در کار بوده، می‌شود تقریباً مطمئن بود که کار یک نفوذی بوده، نه مسافر. کسی که بتواند از بازرسی‌های پیش از پرواز چیزی رد کند، بیش از هرچیز خوش‌شانس است."

اوایل سال جاری میلادی، بعد از این که شایع شد گروهی از کارکنان فرودگاه هارتس‌فیلد-جکسن در آتلانتای آمریکا سلاح قاچاق می‌کنند، اداره امنیت حمل‌ونقل این کشور پرونده‌ای گشود و در این باب تحقیق کرد. یکی از راه‌حل‌هایی که در هیئت تحقیق طرح شد، بازرسی کارکنان به شیوه فرودگاه‌های اروپایی بود. نظر کارشناسان این بود که این روش "درمان قطعی" نگرانی‌ها نخواهد بود پیشنهاد جایگزین‌شان بازرسی تصادفی و دقت بیشتر در بررسی پیشینه و گزینش کارکنان بود.

در بریتانیا، پیشینه کیفری کارکنان فرودگاه‌های بررسی می‌شود. اما سازمان هواپیمایی مسافری "به دلایل امنیت ملی" نمی‌گوید در مورد چه کسانی بیش از حد معمول تحقیق شده است.

نورمن شنکس می‌گوید: "اساساً من به گزینش و بررسی سوءپیشینه مردم اعتقاد ندارم. (فقط)‌ اگر کسی در دادگاه محکوم شده باشد، معلوم می‌شود." حرف او این است که تروریست‌هایی هستند که محکومیت قبلی ندارند – که بهشان می‌گویند "تمیز".

سال ۱۹۸۵، پرواز شماره ۱۸۲ شرکت هواپیمایی هند که از دهلی به تورنتو می‌رفت، در آسمان منفجر شد و ۳۲۹ سرنشین آن کشته شدند. تا آن زمان – آن‌طور که سازمان هواپیمایی مسافری بین‌المللی (ICAO)، که از زیرمجموعه‌های سازمان ملل است، گزارش کرده – "خطر اصلی در حمل‌ونقل هوایی هواپیماربایی بود." در عرض چند سال بعد از آن حادثه، "رویه نسبتاً مؤثری برای وارسی مسافران و بارهای دستی‌شان" در سراسر جهان برقرار شده بود.

بعد از حملات یازده سپتامبر ۲۰۰۱، این سازمان توصیه‌های امنیتی‌اش را سفت‌وسخت‌تر کرد، هم در مورد مسافران و بارشان، هم دسترسی به هواپیما و محدوده‌های حساس. اما چون این سازمان اختیار قانون‌گذاری ندارد – برخلاف اتحادیه اروپا برای کشورهای عضو – صرفاً می‌تواند پیشنهاد بدهد.

از مواردی که قطعاً در سال‌های گذشته پیشرفت کرده، فن‌آوری امنیت فرودگاه‌هاست. اسکنرهای الکترونیک مواد منفجره را پیدا می‌کنند. اگر کارکنان امنیتی به کسی مظنون شوند، به کمک اسکنر بار او و همراهان احتمالی‌اش را به دنبال اجزای دیگری که در ساخت بمب به‌ کار می‌رود وارسی می‌کنند.

بعضی تدابیر امنیتی هم در واکنش به مواردی مشخص اندیشیده شده است. مثل وارسی کفش مسافران، که از سال ۲۰۰۲ رایج شد، بعد از آنکه معلوم شد یک بریتانیایی به نام ریچارد رایت می‌خواسته با مواد منفجره‌ای که در کفشش قایم کرده هواپیمای آمریکن ایرلاینز از پاریس به میامی را منفجر کند.

یا سال ۲۰۰۶، که نیروهای امنیتی نقشه منفجر کردن هفت هواپیما را با مواد منفجره مایع خنثی کردند، و در نتیجه اتحادیه اروپا و آمریکا میزان مایعاتی را که هر مسافر می‌تواند توی پرواز ببرد شدیداً محدود کردند.

دیوید لرنمونت، خبرنگار حوزه هوانوردی که بیشتر بر مسایل امنیتی تمرکز دارد، می‌گوید: "وقتی نقشه خنثی شد، تا مدتی کسی درست نمی‌دانست ماجرا چیست. می‌گفتند "می‌دانیم این افراد نقشه‌ای دارند، اما نمی‌دانیم چی." بنابراین گفتند بار دستی ممنوع، یعنی مسافر هیچ چیز توی هواپیما نبرد، حتی کتاب."

آقای لرنمونت می‌گوید بعد از آن که معلوم شد جزئیات نقشه چه بوده، محدودیت مشخص در مورد مایعات وضع شد.

در سال‌های اخیر اسکنرهایی در فرودگاه‌های بریتانیا نصب شده که بدن افراد را کامل وارسی می‌کنند. با این حال، سال ۲۰۱۰، الن جانسون، وزیر کشور وقت، به نمایندگان پارلمان گفت "هیچ راه قطعی برای شکست دادن تروریست مبتکر و مصمم نداریم. و هیچ تک فن‌آوری که بگوییم صد درصد مؤثر است، وجود ندارد."

لرمونت با این حرف موافق است. می‌گوید همه کشورها باید معیارهای سازمان ملل را رعایت کنند، در تربیت و آموزش کارکنان سرمایه‌گذاری کنند، و با فسادی که می‌تواند اجرای آن معیارها را مختل کند، بجنگند. به نظر او، تروریست‌ها "مدام دنبال راه‌هایی هستند که از بازرسی رد شوند. وضعیت فعلی از چند سال پیش بهتر است. پیش از یازده سپتامبر وارسی بار دستی جهان‌شمول نبود. الان کم‌وبیش هست."

اگر قطعی شود که سقوط ایرباس ۳۲۱ شرکت متروجت روسیه به خاطر انفجار بمب بوده، این حمله از معدود حمله‌های موفق سال‌های اخیر بوده است. آخرین بار که حادثه‌ای مشابه رخ داد، سال ۲۰۰۴ بود که دو هواپیما در آسمان جنوب روسیه به هم خوردند و ۸۹ نفر مردند.

بر این مبنا می‌توان گفت تغییراتی که بعد از بمب‌گذاری هواپیمای هند، حادثه لاکربی، و یازده سپتامبر، ایجاد شده، حدوداً مؤثر بوده – دست‌کم تا حالا.

تدابیر امنیتی فرودگاه‌ها