آیا چه گوارا با بهبود مناسبات کوبا و آمریکا مخالفت می کرد؟

همزمان با ملاقات تاریخی باراک اوباما و رائول کاسترو رهبر کوبا در اجلاس سران کشورهای قاره آمریکا در پاناما، برخی از منتقدان می پرسند آیا بهبود مناسبات با آمریکا خیانت به گذشته انقلابی کوبا نیست؟

بیش از پنجاه سال پیش چه گوارا پس از مبارزه دوشادوش با فیدل کاسترو و در نهایت سرنگون کردن رژیم دیکتاتوری و دست نشانده آمریکا و پس از آن اجرای آرمانهای سوسیالیستی در کوبا به نماد جهانی انقلاب بدل شد.

اکنون رائول کاسترو با حکومت آمریکا به توافق رسیده و بالاخره لغو تحریم های طولانی علیه کوبا به واقعیت نزدیک شده است.

در این مطلب چهار کارشناس به بخش جهانی بی بی سی می گویند که به نظر آنها چه گوارا نسبت به این تحول تاریخی چه واکنشی نشان می داد.

___________________

لوسیا آلوارز د تولدو یکی از زندگینامه نویسان چه گوارا: "چه گوارا از آمریکا به شدت متنفر بود."

چه گوارا روح کوباست. او جان معنوی ملت است. باورنکردنی است ولی در هر گوشه ای از جامعه کوبا حضور دارد.

چه گوارا بیان آن چیزی بود که من به آن معتقد بودم. قبل از انقلاب کشور ما مثل یک مستعمره آمریکا بود و یکباره این مرد انقلابی پیدا شد که درست مثل خود ما بود، مثل ما حرف می زد، مثل ما فکر می کرد. و بدون شک همه ما او را دوست داشتیم.

او هراس و نفرت مطلقی علیه امپریالیسم داشت. قبل از انقلاب، آمریکایی ها صاحب تمام مزارع بزرگ و تجارت موز بودند. اگر کشوری صاحب بزرگترین منابع اقتصادی کشور شما باشد، از کارگران تحت بدترین شرایط کار بکشد به آنها حق تشکیل اتحادیه های صنفی ندهد و در مقابل خانواده و کودکان این کارگران از سوء تغذیه بمیرند، شما نسبت به آن کشور چه احساسی خواهید داشت؟

چه گوارا مطلقا از آمریکا متنفر بود چون می دید که آمریکای جنوبی با تمام منابع و ثروت طبیعی اش به خاطر استعمار آمریکا به فقر محکوم شده است. پس از پیروزی انقلاب کوبا هر کسی که با آمریکایی ها همکاری کرده بود به سرعت از کوبا فرار کرد.

یک داستان معروفی در مورد کارخانه کوکاکولا هست. بعد از انقلاب کارخانه تعطیل شد. چه گوارا به کارگران کارخانه گفت شما به کار احتیاج دارید پس باید کارخانه را خودتان راه بیاندازید. کارگران گفتند که مدیران شرکت کوکاکولا فرمول تهیه نوشیدنی را با خود برده اند. چه گوارا گفت: "انواع و اقسام ترکیب ها را آزمایش کنید تا بالاخره فرمول کوکاکولا را پیدا کنید، می توانیم اسم آن را بگذاریم کوباکولا." هر روز نمونه ای از ترکیب آزمایشی جدید را برای او می آوردند و چه گوارا همیشه می گفت:"مزه شاش گربه می دهد، بروید و دوباره آزمایش کنید."

امروزه چه گوارا می گفت: "انقلا کوبا چنان تثبیت شده که هیچ نیرویی نمی تواند آن را از مردم بگیرد. هیچکس نمی تواند خدمات پزشکی عمومی و رایگان و یا سیستم آموزش و پرورش عمومی را از کوبا بگیرد. من احساس خوبی دارم چون انقلاب بسیار مستحکم است."

چه گوارا امروزه می گفت: "وقتش رسیده چون آنها شکست خوردند و به اشتباهات خود پی بردند." چون این آمریکاست که در نهایت فهمیده که رفتارش هیچ نتیجه ای نداشت و حالا تصمیم گرفته اند رفتار خود را تغییر دهند.

___________________

پروفسور لوئیس پرز، مدیر بخش مطالعات آمریکای لاتین در دانشگاه کارولینای شمالی: "آمریکا می خواهد که خود مردم کوبا عامل تغییر باشند."

در یک مقطع تاریخی مشخص و در چهارچوب فرهنگ آن دوره این باور عمومی در آمریکا وجود داشت که گویا کوبا و سرنوشت آن متعلق به آمریکایی هاست. کوبا در دهه هایی که اصطلاحا به آن "سالهای ممنوعیت" گفته می شود و در آمریکا خیلی از تفریحات ممنوع بود، توسعه یافت. در سالهای دهه چهل و پنجاه میلادی کوبا در حقیقت به جزیره تفریحی برای میگساری و قماربازی آمریکایی ها بدل شد.

انقلاب کوبا مدعی یک نوع مشروعیت اخلاقی بود و با توسل به قدرت سیاسی توانست در زمینه بازگرداندن استقلال و حق تعیین سرنوشت به کشور خوب عمل کند. حکومت برآمده از انقلاب کوبا در یک دوره دو ساله توانست حکومت و ساختار سیاسی را به خدمت کوبایی ها درآورد: کوبا برای کوبایی ها.

از سال ۱۹۶۰ تا دسامبر ۲۰۱۴ عنصر اصلی در سیاست دولت آمریکا در قبال کوبا همواره سرنگون کردن حکومت آن کشور بود. به این معنا که از طریق اعمال تحریم های شدید تلاش کرد که زندگی را برای مردم عادی کشور هر چه بیشتر دشوار کند به این امید که مردم تحت فشار شورش کرده و حکومت کوبا را سرنگون کنند و شرایطی را به وجود بیاورند که به نفع آمریکا باشد.

اما موضع جدید دولت آمریکا در واقع توانمند کردن مردم کوباست به شکلی که وابستگی آنها به حکومت کمتر شده و بتوانند به عنوان عاملی برای تغییرات سیاسی در کشور عمل کنند.

درچارچوب این سیاست جدید سرمایه ها، توریست ها و کالاهای آمریکایی به کوبا سرازیر خواهند شد. اکنون باید دید که مردم کوبا به شرایط اقتصادی و اجتماعی جدید چه واکنشی نشان می دهند.

برای درک و یا تصور واکنش چه گوارا به این تحول کافی است به نامه فیدل کاسترو دقت کنیم که در ماه ژانویه در روزنامه رسمی دولت کوبا منتشر شد. فیدل کاسترو در این نامه با اکراه از تغییرات اخیر دفاع می کند. او بهبود مناسبات با آمریکا را به عنوان امری اجتناب ناپذیر به رسمیت می شناسد ولی هنوز هم بر ضرورت احتیاط و هوشیاری در این زمینه تاکید می کند.

___________________

پروفسور کارملو مسا- لاگو پروفسور اقتصاد در دانشگاه پیتسبورگ آمریکا: "چه گوارا صرفا افسانه ای متعلق به گذشته است."

گفته می شد که ۹۸ درصداز مردم کوبا با انقلاب موافق بودند ولی به مرور و در نهایت بسیاری از آنها از انقلاب و پیامدهای آن دلسرد شده و یا کشور را ترک کرده و یا در کوبا ماندند و سعی کردند با رژیم حاکم مبارزه کنند که هیچ موفقیتی دربرنداشت.

پس از فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۰ کوبا دچار بحران اقتصادی شدیدی شد که شدیدترین بحران اقتصادی از سالهای دهه سی میلادی بود. فیدل کاسترو هیچ گزینه دیگری نداشت و در نتیجه مجبور شد اصلاحات را به اجرا بگذارد. او گردش دلار در کشور را قانونی کرد و صنعت توریسم را گسترش داد.

حکومت کوبا مشاغل آزاد و بازار آزاد برای محصولات کشاورزی را قانونی کرد. همه این اصلاحات روی اقتصاد کشور تاثیرات مثبتی داشت. فیدل کاسترو هیچگاه به اقتصاد آزاد و مبتنی بر بازار علاقه ای نداشت ولی در آن زمان به غیر از این چاره دیگری نداشت.

کوبا یک برنامه خصوصی سازی را اجرا کرده است. در سال ۲۰۱۰ حکومت اعلام کرد که مجبور است یک میلیون و هشتصد هزار کارگر و کارمند بخش های دولتی را از کار بیکار کند. این حدود ۳۸ درصد از نیروی کار کشور است.

امروزه خرید و فروش خانه آزاد شده و مردم می توانند در سواحل و یا مناطق روستایی خانه دوم داشته باشند. حکومت هنوز صاحب تمام اراضی کشاورزی است ولی قطعات زمین را با قراردادهای ده ساله به کشاورزان اجاره می دهد و آنها می توانند در این اراضی سرمایه گذاری کنند. مسلما چه گوارا با تمام این اصلاحات مخالفت می کرد.

رائول کاسترو از مدتها پیش فهمیده بود که سیستم حاکم بر کوبا نمی تواند ادامه یابد. ولی قدرت در دست فیدل بود و رائول نمی توانست علیه او باشد. اما وقتیکه رائول قدرت را در دست گرفت به مرور اجرای اصلاحات را شروع کرد.

چه گوارا یک آرامانگرا بود و احتمالا می گفت که رائول کاسترو دارد به انقلاب کوبا خیانت می کند.

ولی امروز در کوبا هیچکس به آنچه که چه گوارا ممکن بود بگوید فکر نمی کند. مردم دیگر رویا و آرزو نمی خواهند. مردم کوبا ۵۴ سال از این نظام حمایت کرده اند و امروزه می خواهند سفر کنند، خانه داشته باشند و کالاهای مصرفی بخرند.

تصاویر چه گوارا را می توان در سراسر آمریکای لاتین دید و در میدان انقلاب شهر هاوانا جایی که فیدل کاسترو سخنرانی های معروف خود را انجام می داد، هنوز هم یک تصویر بزرگ از چه گوارا وجود دارد که به اندازه یک ساختمان ده طبقه است. اما بیشتر شبیه یک جوک است. این صرفا افسانه ای متعلق به گذشته است.

___________________

رافائل ئرناندز، سردبیر تماس، یک مجله سیاسی دولتی که در هاوانا منتشر می شود:"اصلاحاتی با روح چه گوارا."

دیدگاههای چه گوارا به غلط تفسیر شده اند. ما در کوبا نمی خواستیم یک سیستمی شبیه اتحاد شوروی پیاده کنیم. هدف ما برقراری یک روش متفاوت از نظام سوسیالیستی بوده و در این سیستم سوسیالیستی وجود بخش خصوصی مشروع است.

حکومت کوبا فقط در سال ۱۹۶۸ فعالیتهای اقتصادی کوچکی را که باقی مانده بود ملی کرد. به عبارت دیگر انقلاب کوبا تا آن زمان به مدت ۹ سال بخش خصوصی را پذیرفته بود.

انقلاب کوبا در سال ۱۹۶۸ به سمت ایدئولوژی رادیکال تری جهت گیری کرد. در آن سالها بحث انتقال به مرحله کمونیستی مطرح بود و برخی از این صحبت می کردند که ساختارهای سوسیالیستی و کمونیستی را می توان همزمان اجرا و پیاده کرد. این طرز فکر مسلط شد و در نتیجه ۶۰ هزار موسسه اقتصادی خصوصی و کوچکی که در کشور باقی مانده بود همه دولتی شدند.

رائول کاسترو طرفدار و مجری یک سیستم غیرمتمرکزتر است و به اعتقاد من این با جوهره آنچه که چه گوارا می خواست انطباق دارد. یعنی داشتن یک سیستم عمومی و دولتی که کارآمدتر باشد.

چه گوارا در ملاقاتی با مقامات دولت آمریکا در سال ۱۹۶۱ به آنها گفت که کوبا حاضر نیست در ذات سیستم اقتصادی حاکم بر کشور تغییری ایجاد کند ولی در مورد هر موضوع دیگری حاضر به گفتگو هستیم. در اوج سالهای جنگ سرد پیامی که چه گوارا به دولت کندی می داد این بود که " کوبا طرفدار صلح است. کوبا طرفدار گفتگو و دیالوگ است."

سوسیالیسمی که فقط در یک تنگ بلورین بنا شود پایدار نخواهد بود. همین امروز من در یک جلسه بحث شرکت داشتم و می دیدم که نسل جوان هنوز هم برای تشریح مشکلات ما نقل قول هایی از چه گوارا را به کار می بردند. این نشان می دهد که افکار چه گوارا هنوز زنده اند.