اردن؛ ثبات و امنیتی که شکننده‌تر می‌شود

اردن همسایه دیوار به دیوار سوریه و عراق است، یعنی همان کشورهایی که درگیر بحران هستند و داعش در این کشورها فعال است.

تا چند مدت پیش اردن به رغم ایفای نقش کریدور غیررسمی برای انتقال سلاح به گروه‌های مخالف در سوریه و نیز پذیرش انبوهی از آوارگان سوریه، به طور مستقیم درگیر بحران این دو کشور نشده بود. اما اردن با شرکت در ائتلاف بین‌المللی و حملات هوایی به مواضع داعش، نقش بیشتری در تحولات سوریه و عراق پیدا کرد. با کشتن خلبان اردنی این کشور بیش از پیش درگیر بحران شده است.

دولت اردن همزمان با درگیرشدن بیشتر در مقابله با داعش تدابیر امنیتی خود در داخل را هم تشدید کرده است.

این اقدام از سویی ناشی از نگرانی از نظرسنجی‌هایی است که بر اساس آنها دستکم ده درصد پرسش‌شوندگان نسبت به گروه دولت اسلامی احساس مثبت ابراز کرده‌اند. در عین حال سابقه اقدامات خشونت‌بار در اردن، مقام‌های این کشور را نگران کرده که مشارکت بیشتر در اقدامات علیه گروه "دولت اسلامی" هسته‌های خفته این نیروها را به تحرک و اقدامات تازه وادارد.

در نظرسنجی‌ها اکثریت پرسش‌شوندگان اردنی همچنان بر بی‌طرف‌ماندن کشورشان در بحران منطقه تاکید داشته‌اند. با توجه به سهم عمده فلسطینی‌ها و فلسطینی‌تبارها در جمعیت اردن این تاکید و گرایش قسما به تمایلات ضدآمریکایی و حمایت واشنگتن از اسرائیل نسبت داده می‌شود. در عین حال بخشی از هواداران بی‌طرفی اردن هم نگران درگیرشدن هر چه بیشتر کشورشان در بحران منطقه و بروز بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی در اردن بوده‌اند.

برای مخالفان دولت اردن، درگیرشدن این کشور در بحران منطقه و مشارکت در ائتلاف، محملی است که دولت با عمده‌کردن مسائل امنیتی و خطرات خارجی از انجام اصلاحاتی که به‌ویژه بعد از بهار عربی بحث‌ها و فشارهای گسترده‌ای برای تحقق آنها جریان داشته سرباز زند.

این که تصادفا یک خلبان اردنی به عنوان تنها خلبان نیروهای ائتلاف، اسیر "دولت اسلامی" شد بیش از پیش بحث مشارکت اردن در نبردهای ائتلاف را در درون جامعه این کشور شدت بخشیده است. به نظر می‌رسد که داعش نیز با توجه به همین بحث‌ها و حساسیت‌ها بازی ریاکارانه‌ای را برای تاثیرگذاری بر افکار عمومی اردن پیش برده است.

نوسان در افکار عمومی اردن

این واقعیتی است که بخش بزرگی از جامعه اردن از اقدام داعش علیه خلبان این کشور منزجر است و از اعدام‌ زندانیان وابسته به نیروهای افراطی استقبال می‌کند. در عین حال گرایش به بی‌طرف ماندن در بحران منطقه هم در حال افزایش بوده است، امری که دولت اردن اگر به آن بی‌توجه می‌ماند، می‌توانست شکاف و نارضایتی در درون جامعه را افزایش دهد. همین واقعیت بود که دولت اردن را پس از سقوط یک هواپیمای آن و به اسارت درآمدن خلبانش از ادامه شرکت در حملات هوایی علیه مواضع گروه دولت اسلامی بازداشت.

با این همه ادامه این امتناع، یعنی گردن‌گذاشتن کامل به افکار عمومی و کناره‌گیری از مقابله با گروه "دولت اسلامی" هم، می‌توانست به پیروزی این گروه تعبیر شود، آن هم در حالی که نیروهای آن در موقعیت دفاعی و شکست‌های بیشتری قرار گرفته‌اند و پایگاه اجتماعی آن در رقه و موصل و ... دچار نوسان شده و اعتراض‌ها و بریدن‌ها هم رو به افزایش است.

حال اما به نظر می رسد که تغییر نسبی در افکار عمومی ناشی از انزجاری که از قتل خلبان اردنی به وجود آمده تا حدودی به سود دولت تمام شده و موضع هواداران بی‌طرفی اردن در جنگ علیه گروه دولت اسلامی را تضعیف کرده است. بخشی از مخالفان نیز حالا از این سخن می‌گویند که دولت گزینه دیگری جز ادامه مشارکت در مقابله با دولت اسلامی ندارد.

البته تا همین‌جا هم فضای جامعه اردن به لحاظ امنیتی، سیاسی و حقوقی دچار عقب‌گشت‌هایی شده که از جمله در دستیازی مجدد به مجازات اعدام قابل مشاهده است.

در اواخر سال میلادی گذشته اردن با اعدام یازده نفر عملا به توقف اعمال مجازات اعدام که از سال ۲۰۰۶ شروع شده بود پایان داد. ملک عبدالله دوم، پادشاه اردن سال ۲۰۰۵ اعلام کرد که قانون مجازات این کشور بازبینی خواهد شد و اردن احتمالا به زودی اولین کشور در خاورمیانه خواهد بود که مجازات اعدام را لغو می‌کند. این رویکرد واکنشی بود به انتقادهای شورای حقوق بشر سازمان ملل از کثرت جرم‌هایی که در اردن مشمول مجازات اعدام می‌شوند.

افکار عمومی اما در اردن با این نظر دولت همراه نشد، آن هم به رغم آن که شمار قتل‌ در این کشور در سال‌های اخیر به گونه‌ای محسوس رو به کاهش بوده است. و طرفه این که ۱۱ نفری که در دسامبر برای اولین بار پس از سال ۲۰۰۶ مجازات اعدام در مورد آنها به عمل آمد هیچ ربطی با گروه‌های افراطی یا مسائل سیاسی و امنیتی نداشتند.

اعدام فوری دو فرد وابسته به گروه‌های تندرو و افراطی در اردن که از چند سال پیش در زندان به سر می‌بردند و حکم اعدامشان اجرا نمی‌شد اقدامی بود از سوی دولت برای فرونشاندن انزجار عمومی از اقدام گروه دولت اسلامی در به‌ آتش‌کشیدن خلبان اردنی. با این همه ابعاد این ماجرا احتمالا محدود نخواهد ماند و هواداران مجازات اعدام دوباره قوت و پشتیبانی بیشتری در جامعه پیدا خواهند کرد، آن هم در حالی که در درون خانواده سلطنتی هم بر سر احیای مجازات اعدام اختلاف و چنددستگی وجود دارد.

ثبات و امنیت

ثبات و امنیت اردن در دهه‌های گذشته کم یا بیش از مناقشه اسرائیل و فلسطینی‌ها متاثر بوده است. اما همان‌ طور که اشاره شد حالا این کشور بیش از پیش زیر تاثیر بحران سیاسی و امنیتی در دیگر کشورهای همسایه قرار می‌گیرد. اثرات درگیرشدن اردن در مقابله با گروه دولت اسلامی و ایفای نقش بیشتر در بحران‌های منطقه‌ای صرفا به تشدید بحث پیرامون مجازات اعدام یا نوع برخورد با آوارگان سوری محدود نخواهد ماند و در ابعاد دیگری جامعه اردن را درگیر خواهد کرد.

به این ترتیب تداوم و تحکیم ثبات و آرامش سیاسی شکننده در اردن، مثل گذشته صرفا به حل مناقشه اسرائیل و فلسطینی‌ها مشروط نیست، بلکه به نتیجه تلاش‌ها برای به حاشیه راندن دولت اسلامی و فراتر از آن، موفقیت‌های احتمالی در ایجاد ثبات و امنیت در کشورهای همسایه سوریه و عراق هم وابسته شده است.