موسسه کنفوسیوس؛ لبه سخت قدرت نرم چین

ژو لین با تصور رایجی که از مقام‌های چینی داریم فرق دارد.

اول از همه این‌که حاضر شد با بی‌بی‌سی مصاحبه کند. بگذریم که بعدش پشیمان شد و خواست بخش‌های بزرگی از آن‌چه را ضبط کرده بودیم پاک کنیم.

با این همه صرف پذیرفتن مصاحبه چیز نادری است. مقام‌های چینی چون منتخب نیستند، نیازی به رسانه‌های داخلی خودشان هم ندارند، چه رسد به رسانه‌های خارجی. بسیار کم پیش می‌آید یک مقام چینی به انگلیسی مصاحبه کند.

اما این تنها تفاوت خانم ژو با دیگر مقام‌های چینی نیست.

از مشخصه‌های اصلی نظام کمونیستی چین اطاعت و احتیاط است. اما خانم ژو چهره‌ای جنجالی است.

او رئیس "هان‌بان" است، سازمانی دولتی که وظیفه‌اش تبلیغ و ترویج آموزش زبان چینی در کشورهای دیگر است. چنین سازمانی قاعدتا نباید موضوع بحث و جنجال باشد.

اما در ده سال گذشته که خانم ژو مسئول‌اش بوده، یک هدف دیگر هم به اهداف سازمان اضافه شده. هدفی که در واقع بخشی از سیاست خارجی چین است: یعنی تبدیل این کشور به یک ابرقدرت فرهنگی، نه فقط اقتصادی.

کمک مالی

در اهمیت وظیفه این سازمان همین بس که مقام خانم ژو در سطح معاون وزیر است.

از سال ۲۰۰۴ هان‌بان به دانشگاه‌های خارجی پول می‌دهد که مراکز مطالعات فرهنگ و زبان چینی تأسیس کنند. اسم این مراکز را گذاشته‌اند "مؤسسات کنفوسیوس".

دولت چین به‌جز پول، مدرس‌های چینی هم به دانشگاه‌ها می‌فرستد. در این ده سال در ۴۶۵ دانشگاه از ۱۲۳ کشور دنیا "مؤسسه کنفوسیوس" تأسیس شده.

برنامه‌ای مشابه در صدها دبیرستان خارجی هم اجرا می‌شود. کل پروژه نمونه موفقی است از گسترش "قدرت نرم". اما با بزرگ شدن اعداد و ارقام، دغدغه دانشگاهیان غربی هم بیشتر شده. محققان و مدرسانی که فکر می‌کنند این پروژه آزادی اندیشه و بیان را در فضای آموزشی به خطر می‌اندازد.

دسامبر سال گذشته انجمن مدرسان دانشگاه کانادا از همه دانشگاه‌هایی که مؤسسه کنفوسیوس دارند خواست تعطیل‌شان کنند. ژوئن امسال هم انجمن آمریکایی استادان دانشگاه همین را دانشگاه‌های آمریکایی خواست.

در بیانیه این انجمن آمده بود که مؤسسات کنفوسیوسی "مثل بازوی حکومت چین عمل می‌کنند" و "چه در استخدام و اداره دانشگاهیان، چه در انتخاب درس‌ها، چه در تعریف دامنه بحث، اهداف حکومت (چین) را پیش می‌برند."

در مصاحبه با او در مورد دغدغه‌های دانشگاهی‌های غربی پرسیدم. این‌که آیا مدرسان چینی مؤسسات کنفوسیوس تحت کنترل حزب کمونیست هستند یا نه؟

یا این‌که نظرش در مورد قراردادهایی چیست که مدرسان چینی را از عضویت در سازمان مذهبی فالون گنگ که ممنوع است، منع می‌کند؟ آیا چنین ممنوعیتی به معنای این نیست که حزب می‌تواند بر مبنای اعتقادات مذهبی افراد تصمیم بگیرد در دانشگاه‌های غربی درس بدهند یا نه؟

و این‌که اگر دانشجویی در یکی از مؤسسات کنفوسیوس از استادش در مورد یک موضوع حساس – مثلا استقلال تایوان – بپرسد، آن استاد چه باید بگوید؟

البته که دولت چین هم از این انتقادهای فزاینده بی‌خبر نیست. اخیرا رسانه‌های حکومتی به دفاع از مؤسسات کنفوسیوس برخاسته‌اند. اما مصاحبه خانم ژو شاید بهتر از هر چیز دیگری نگاه رسمی چین به این برنامه را آشکار کند.

بی‌تردید بعضی از جواب‌های او آتش بحث را تندتر می‌کند، به‌خصوص دلیلی که برای اطمینان‌اش از استقلال سیاسی مدرسان مؤسسه می‌آورد.

می‌گوید مطمئن است چون هر مدرس باید در پایان دوران خدمت و بازگشت‌اش به چین گزارشی بنویسد و بگوید دانشجوهایش سؤال‌های حساس سیاسی پرسیده‌اند یا نه.

از نظر منتقدان خانم ژو، چنین گزارشی بیش از آن‌که یک ارزیابی بی‌طرفانه باشد، گواه همان مداخله سیاسی است که می‌خواهد تکذیب‌اش کند.

در مورد فالون گنگ هم می‌گوید جای نگرانی نیست – صرفا قانون چین است.

مداخله 'غیرقابل‌قبول'

ژوئیه امسال خود خانم ژو هم بحث‌برانگیز شد. او و گروهی از کارکنان‌اش برای شرکت در یک کنفرانس دانشگاهی به پرتغال رفتند. سازمان او یکی از حامیان مالی کنفرانس بود، اما وقتی برنامه کنفرانس را دید متوجه شد که یک حامی دیگر کنفرانس یک سازمان آموزشی تایوانی‌ است که در برنامه تبلیغ هم کرده.

خانم ژو با این استدلال که اشاره به آن سازمان "سیاسی‌" است، به کارمندان‌اش دستور داد کتابچه‌های برنامه کنفرانس را جمع کنند و به خانه مدرس یکی از مؤسسات کنفوسیوسی ببرند.

بعد از کشمکش فراوان با برگزارکنندگان کنفرانس، کتابچه‌ها را برگرداندند. در حالی‌که چهار صفحه هر کدام کنده شده بود.

مدیر کنفرانس بیانیه‌ای داد و این کار را "مداخله" در فعالیت‌های یک نهاد مستقل آموزشی، و "به‌تمامی غیرقابل‌قبول" خواند.

وقتی در مورد کنفرانس پرتغال از خانم ژو پرسیدم، اعتراض کرد و گفت این موضوع در فهرست موضوع‌هایی نبوده که از قبل برایش فرستاده بودم.

مصاحبه که تمام شد، با معاون و مسئول روابط عمومی‌اش بیش از یک ساعت ما را نگه داشتند و خواستند که بخش مربوط به پرتغال را همان‌جا پاک کنیم. استدلال‌اش این بود که برای انجام مصاحبه فریب‌اش داده‌ایم.

همه رسانه‌ها می‌دانند که مقام‌های چینی پیش از موافقت با درخواست مصاحبه فهرستی از سؤال‌ها می‌خواهند. اما بی‌بی‌سی همواره تأکید می‌کند – از جمله در همین مورد – که حاضر است طرح کلی و موضو‌ع‌های مورد بحث را بفرستد، اما سؤال‌های مشخص را نه.

روایتی که خانم ژو از کنفرانس پرتغال در مصاحبه گفت، با روایت مدیر کنفرانس زمین تا آسمان فرق می‌کند و در حقیقت روایت ثبت شده مهمی است از موضوعی که جنبه نفع عامه دارد.

به هر روی، ما حاضر نشدیم فیلمی را که گرفته بودیم پاک کنیم.

نیاز مالی

مدافعان غربی مؤسسات کنفوسیوس می‌گویند کار این مراکز عمدتا آموزش زبان است، بنابراین دولت چین امکان این‌که بخواهد دانشجوهای خارجی را شست‌وشوی مغزی بدهد ندارد.

علاوه بر این، مؤسسات کنفوسیوس بسیار مفیدند چون امکان آموزش زبان چینی را برای دانشگاه‌هایی که توان مالی راه‌اندازی‌اش را ندارند فراهم می‌کند.

استدلال این مدافعان این است که کمک مالی دولت چین با انبوه هم‌کاری‌های دیگر – دولتی و صنعتی – فرقی ندارد. هم‌کاری‌هایی که مدت‌هاست بخش جدایی‌ناپذیر دنیای آکادمیک مدرن است.

خانم ژو می‌گفت مؤسسات کنفوسیوس را باید با عمل‌شان سنجید، نه با اصول و معیارهای انتزاعی.

اما سؤال این است که اگر در عمل یک دانشجوی فرضی از ته یک کلاس زبان چینی دست بلند کرد و در مورد استقلال تایوان پرسید چه؟

پاسخ خانم ژو روشن است: "هر مدرسی که ما می‌فرستیم خواهد گفت تایوان مال چین است. یک چین بیشتر نداریم. جای تردید نیست."